भरतः पितुः स्नेहमृदुतरस्पर्शहस्तस्य चिन्तां कृत्वा, तस्य निष्कल्मषकर्मणः पितुः करस्पर्शं स्मरन्, येन सः सदा स्वातनुः रजः अपाकरोति स्म, दुःखेन आकुलः अभवत्। सः तु रामस्य, यस्य अहम् सेवकः, यो मे भ्राता पितेव च बान्धवश्च, अच्युतकर्मणः रामस्य शीघ्रं वृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छन्, प्राज्ञां मातरं पप्रच्छ। ज्येष्ठः धर्मवित्ताय पितेव भवति; तस्मात् अहम् तस्य पादौ गृहीत्वा शरणं गमिष्यामि, इति सः मनसि निधाय, धर्मज्ञस्य सत्यप्रतिज्ञस्य पितुः वचनं श्रोतुम् इच्छन्, पुनः अपृच्छत्—“धर्मज्ञस्य सत्यस्य वीर्यवन्तः पितुः अन्त्यं वचनं किमुक्तम्?” इति। एवं पृष्टा कैकेयी यथावत् सत्यम् आख्यातुम् आरब्धा। सा उवाच—“राजा ‘राम! सीते! लक्ष्मण!’ इति विलपन्, उत्तमानां गतिम् प्राप्य दिवं गतः। कालदण्डबद्धः सः तव पिता महागज इव, अन्त्यं वचनम् उक्तवान्—‘ये कृतार्थाः, ते रामं सीतया सह, बलिनं लक्ष्मणं च पुनः आगतम् द्रक्ष्यन्ति।’” एतदाकर्ण्य, द्वितीयं दुःखदं वृत्तान्तं शृण्वन्, भरतः विषण्णः, शोकग्रस्तः पुनः मातरम् अपृच्छत्—“क्व स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः रामः, लक्ष्मणेन सीतया च सह वनं गतः?” इति। ततः माता, सत्यं किंचिदप्रियं श्रोतुम् इच्छन्तं पुत्रं आलोक्य, भयभीता, यथावत् वचनम् उक्तवती—“तव भ्राता रामः, वल्कलाम्बरधारी, वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह दण्डकारण्यं गतः।” एतद् श्रुत्वा भरतः भ्रातुः कस्यचित् अपराधस्य शङ्कां कृत्वा, स्वकुलस्य महत्त्वं चिन्तयन्, पुनः अपृच्छत्—“कच्चित् रामः न ब्राह्मणं हतः, न च कस्यचित् धनं बलात् हृतवान्? कच्चित् कञ्चन निर्दोषं धनवन्तं वा दरिद्रं वा न हिंसितवान्? कच्चित् परदारं न अपश्यत्? किमर्थं सः दण्डकारण्यम् अपराधिवत् प्रस्थापितः?” एवम् उक्ते, तस्य चलचित्ता माता स्वभावेन, यथावृत्तम् एव वदितुम् आरब्धा। महात्मना भरतेन उक्ता, सा मोहिता, आत्मनं प्राज्ञां मन्यमाना, हृष्टा च, प्रत्युवाच—“रामेण न ब्राह्मणस्य धनं हृतम्, न च कश्चन निर्दोषः धनवान् वा दरिद्रः वा तेन पीडितः। रामः परदारं नेत्राभ्यां अपि न अपश्यत्। किन्तु, पुत्र, रामस्याभिषेकस्य श्रुत्वा, अहम् तव पितरं तव राज्यं याचितवती, रामस्य च वनवासम्। तव पिता स्वधर्मे स्थितः, यथोक्तं तद् अकरोत्। रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः; सः महातेजाः राजा, प्रियं पुत्रं अदृष्ट्वा, शोकाभिभूतः, दिवं गतः। अतः धर्मज्ञ, त्वं राज्यं धारय। एतत् सर्वं तवार्थे मया कृतम्। मा शोच, मा विषीद; धैर्यं आश्रित्य, पुत्र। नगरं राज्यं च तव वशे सुरक्षितम्। तस्मात् त्वं शीघ्रं वसिष्ठमुख्यैः द्विजातिभिः सह विधिपूर्वकं हृदि स्थित्वा, भूमौ राज्याभिषेकं कुरु।” एवं श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। एतदाकर्ण्य, पितुः निधनं भ्रातृणां च वनवासं श्रुत्वा, भरतः शोकाभिभूतः, इदं वचनम् उवाच—“किं मे राज्येन, यत्र अहम् दुःखितः, पितृहीनः भ्रातृहीनश्च, यः पितृसमानः आसीत्? दुःखस्य दुःखं समावह्य, त्वया राजा निधनं नीतः, रामश्च तपस्वी कृतः। त्वं कुलस्य विनाशाय प्रलयानिशेव आगता; पिता ज्वलन्तं अंगारमिव आलिङ्ग्य, त्वां न अवगच्छत्। त्वया, पापे, राजा निधनं प्राप; तव मोहात् कुलस्य सुखं नष्टम्। सत्यप्रतिज्ञः कीर्तिमान् पिता, त्वया प्राप्तया, महता शोकाग्निना दग्धः, दशरथो नष्टः। धर्मनिष्ठः महराजः पिता नष्टः; किं हेतोः रामः वनं नीतः? कौसल्या सुमित्रा च, पुत्रशोकाभिभूताः, कथं जीवितुं शक्ताः? सदा धर्मात्मा रामः, मातरं यथा युक्तं सेवते। तथा ज्येष्ठा माता कौसल्या, दूरदर्शिनी, धर्ममूलं भर्त्सयन्ती, त्वां भगिन्यां प्रतिपद्यते। स्वपुत्रं वल्कलाजिनधारीं वनं प्रेष्य, कथं त्वं, पापे, न शोचसि? निर्दोषं, वीरं, जितेन्द्रियं, कीर्तिमन्तं वल्कलधारिणं रामं वनं प्रेष्य, किं हेतोः त्वया कृतम्? नूनं, राघवे तव लोभः मया न अज्ञातः; राज्यार्थं त्वया महद् आपदं कृतम्। रामलक्ष्मणविहीनः, नरव्याघ्रौ विना, अहं किं बलं वा वीर्यं वा आश्रित्य, राज्यं रक्षेयम्? सदा धर्मनिष्ठः पिता, महाबलम् आश्रित्य, मेरुः वनं यथा, तं रामं एव आश्रितः आसीत्।