भरतः, पितुः निधनं भ्रातॄणां च वनवासं श्रुत्वा, दीर्घकालं रुदन् भूमौ परिभ्रमन्, बहुविधशोकसम्प्लुतः, मातरं इदं वचनं अब्रवीत्— "मया निश्चितं यत् राजा रामं अभिषिच्य यज्ञं करिष्यतीति, हर्षेण प्रयाणाय समुपस्थितः अस्मि। किन्तु सर्वं विपरीतम् अभवत्, मे मनः भग्नम्, यतः न पश्यामि तं पितरं, यः सदा प्रियतमे हिते च रमते। मातरः, केन व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वं प्रयातः? धन्याः रामः सर्वे च, येषां पितरः स्वयं संस्कारान् अकरोत्। नूनम् स महात्मा कीर्तिमान् राजा न जानाति मम आगमनम्; यतः पितरः शीघ्रं मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्। कुत्र तस्य पितुः सुकुमारस्पर्शः हस्तः, निष्कल्मषकर्मणः, येन सः निरन्तरं मम रजः अपोह्य आसीत्? यः मे भ्राता, पिता, मित्रं च, यस्य अहं सेवकः, स धर्मात्मा रामः कुत्र अस्ति—त्वं शीघ्रं कथय, सुकृतस्य तस्य। ज्येष्ठः धर्मज्ञस्य पितेव भवति; तस्य पादौ गृहीत्वा शरणं गमिष्यामि। स धर्मज्ञः नित्यकर्तव्यः सत्यवादी दृढव्रतः च—मम पिता वीर्यशाली राजा तस्मै किम् अवदत्, तद् इच्छामि श्रोतुम्। पितुः अन्त्यं शुभं वाक्यं श्रोतुम् इच्छामि; एवमुक्ता कैकेयी यथावत् सत्यं वचनम् अवदत्। राजा 'राम! हे सीते! लक्ष्मण!' इति विलपन् परं गतः, गतानां श्रेष्ठतमः। स तव पिता कालपाशैः नियतः महागजेव, इदं अन्त्यं वाक्यं उक्तवान्— 'ये कामार्थिनः सन्ति, ते रामं सीतया सह आगतम्, बलिनं लक्ष्मणं च पुनरागतम् द्रक्ष्यन्ति।' एवं श्रुत्वा, भरतः द्वितीयेन दुःखेन संतप्तः, मुखं शोकविक्लवं पुनः मातरं पप्रच्छ। 'स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः रामः कुत्र गतः, यो भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह प्रस्थितः?' एवं पृष्टा माता सत्यं वाक्यं वक्ति स्म, यद्यपि प्रियं वक्तुं बिभेति। 'स राजपुत्रः, मम पुत्रः, वल्कलाम्बरधारी, वैदेह्या सह लक्ष्मणानुगतः दण्डकवनं गतः।' एतत् श्रुत्वा भरतः भ्रातुः कस्यचित् अपराधं शङ्कन्, स्वकुलस्य महिमानं स्मृत्वा, पुनः पप्रच्छ— 'नूनम् रामेण ब्राह्मणहिंसा न कृताऽस्ति, न च अन्यस्य धनं बलात् गृहीतम्, न च निरपराधिनां धनिनां दरिद्राणां वा हिंसा कृता। न च परदारदर्शनमपि कृतम्; किमर्थं स दण्डकवनवासाय प्रव्राजितः, भ्रूणहत्यापापवत्?' तदा तस्य चलचित्ता माता स्वभावतः स्त्रीत्वेन स्वकर्मणा च, यथावत् एवम् आख्यातुम् आरब्धा। महात्मनः भरतस्यैवं वचः श्रुत्वा, कैकेयी हृष्टा मोहिता चात्मन्यबुद्ध्या, इदं वचनम् अवदत्— 'न ब्राह्मणस्य धनं रामेण हृतम्, न च निरपराधिनां कश्चन क्लेशितः। न च परदारदर्शनमपि रामः कृतवान्। किन्तु, पुत्र, रामस्याभिषेकं श्रुत्वा, राज्यं तव प्रव्राज्यं रामस्य, अहम् तव पितरं याचितवती। स च स्वधर्मपालकः तद् एव अकरोत्। रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः, स च महात्मा राजा प्रियपुत्रदर्शनाभिलाषेण क्लिष्टः। स पुत्रशोकव्याकुलः राजा दिवं गतः। अतः धर्मात्मन्, त्वं राज्यं स्वीकुरु। एतत् सर्वं तव निमित्तम् एव कृतम्; न शोच्यं, न व्यथनीयम्; धैर्यं आश्रित्य, पुत्र, भव। अयोध्यापुरी राज्यं च तव वशे, सुरक्षितम्। अतः त्वं शीघ्रं वसिष्ठमुख्यैः ब्राह्मणैः सह विधिवत् अभिषेकं कुरु।' एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। एवं पितुः निधनं भ्रातॄणां च वनवासं श्रुत्वा, भरतः शोकविह्वलः इदं वचनम् उवाच— 'किं मे राज्येन, यत्र दुःखेन पित्रा विना भ्रात्रा च विना, यः मे पितृसमानः, अहम् अत्र तिष्ठामि? त्वया दुःखं दुःखोपि समुपनितम्, यथा व्रणेषु लवणं क्षिप्यते, पितरं नाशयित्वा रामं च तापसम् कृत्वा। त्वं कुलनाशाय प्रलयरात्रिरिव आगता; पितरं दग्धमुष्णकोलमिव आलिङ्ग्य न जानाति सः यत् त्वम्। त्वत्तः, पापे, राजा मृत्युम् उपगतः; त्वदीयमोहात् कुलस्य सुखं नष्टम्, त्वं कुलपांसने। सत्यव्रतं कीर्तिमन्तं पितरं त्वां सम्प्राप्य, तीव्रशोकसमन्वितः राजा दशरथः नष्टः। मम पिता धर्मनिष्ठः राजा नष्टः; किमर्थं रामः प्रव्राजितः, कस्य हेतोः वनं गतः? कथमिव कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकसमाकुले, त्वां दृष्ट्वा जीवितुं शक्येते, मातरः? नूनं सा धर्मात्मा सदा त्वयि मातृवत् आचरति, यथोचितं पुत्रः मातरं प्रति। एवमेव ज्येष्ठा माता कौसल्या दूरदर्शिनी, त्वयि भगिन्यां धर्मेण व्यवहरति।