तेषां दुःखशोकाभिभूतानां तत्र भूमौ पतितं भरतं, मदोन्मत्तगजसमकर्षं, चन्द्रसूर्यसमप्रभं च, ताः स्त्रीः समाश्वास्य समुत्थापयन् इदं वचनम् ऊचुः— "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, महायशः कुमार! किं त्वं भूमौ शेते? तव सदृशाः पुण्यात्मनां मध्ये पूजिताः पुरुषाः सभायां शोकं न कुर्वन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञशक्तिमान्, सुशीलः, विद्वान्, सुवक्ता च; तव बुद्धिः, विप्र, राजमहले सूर्यवत् प्रकाशते।" स भरतः, बहुशः रुदन् भूमौ परिवर्तमानः, दुःखसमाविष्टः, मातरं वाक्यम् अब्रवीत्— "मया निश्चितं यत् राजा रामं अभिषेचयित्वा यज्ञं करिष्यति इति, तत् श्रुत्वा हर्षेण गच्छन्, किं तु सर्वं विपरीतम् अभवत्। मम चेतः भग्नम्, पितरं न पश्यामि यः सदा प्रियहितेषु रतः।" "कस्य व्याधिना, अम्ब, राजा मम आगमनात् पूर्वं दिवं गतः? धन्याः रामादयः, येषां पितैव स्वयम् क्रियाः कृताः। नूनम् स महात्मा राजा मम आगमनं न जानाति, यतः स पितृमाः शीघ्रं मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्। कुत्र स सुकुमारस्पर्शः पितुः हस्तः, येन सदा मम रजः अपोह्यते?" "यो मे भ्राता, पिता, मित्रं च, यस्य दासः अहम्, स रामः कुत्र अस्ति? तस्य निष्कल्मषकर्मणः शीघ्रं आचक्ष्व। धर्मज्ञस्य ज्येष्ठः पिता भवति; तस्य पादौ गृहीत्वा शरणं यास्यामि। धर्मज्ञः, सततव्रतः, सत्यवाक्, दृढनिश्चयश्च स रामः, तस्मै पितुः अन्त्यं वाक्यं श्रोतुम् इच्छामि।" एवं पृष्टा कैकेयी यथावत् सत्यं वचनम् अब्रवीत्— "राजा 'राम! सीते! लक्ष्मण!' इति विलपन् परमां गतिम् अगच्छत्। तव पिता कालपाशसंवृतः महागज इव, इदं अन्त्यं वचनम् उक्तवान्— 'ये अभिलषितार्थाः, ते रामं सीतया सह प्रत्यागतम्, बलिनं लक्ष्मणं च पुनः दृष्ट्वा सुखिनः स्युः।'" एवं श्रुत्वा भरतः द्वितीयेन दुःखेन विषण्णः पुनः मातरं पप्रच्छ— "कुत्र स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः रामः, यो भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह गतः?" तदा माता सत्यं, अप्रियमपि, भीता स्नेहात्, उवाच— "स कुमारः, मम पुत्रः, वाल्कलधारी, वैदेह्या सह लक्ष्मणेन च दण्डकारण्यं गतः।" भरतः भ्रातुः किञ्चिदपकारं शङ्कन्, स्वकुलस्य महत्त्वं अनुस्मृत्य, पुनः पप्रच्छ— "कच्चित् रामः ब्राह्मणं न हत्वा, कस्यचित् धनं नापहृत्य, कञ्चिद् निर्दोषं न हिंसित्वा, नान्यस्य भार्यां अपि नापश्यत्? किं कारणम्, भ्रूणघ्नवत्, दण्डकारण्ये प्रवासः?" तदा तस्य मातुः स्वभावात्, स्वकर्मणा च, सा कैकेयी यथावत् सर्वं आख्यातुम् आरब्धा। महात्मना भरतेन एवमुक्ता, कैकेयी प्रमदा प्रमत्ता च, आत्मन्य् बुद्धिमतीति मन्यमाना, हृष्टा इदं वचनम् अब्रवीत्— "रामेण न ब्राह्मणस्य धनम् अपहृतम्, न निर्दोषः कश्चन हिंसितः, नान्यस्य भार्या अपि दृष्टा। किं तु, पुत्र, रामस्याभिषेकश्रवणेन, अहम् तव राज्याय रामस्य च प्रवासाय तव पितरं याचितवती। स च धर्मनिष्ठः राजा यथोक्तं कृतवान्।" "रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः; स च राजा पुत्रशोकात् विलपन् दिवं गतः। अतः त्वम्, धर्मज्ञ, राज्यं स्वीकुरु। सर्वं मया तवार्थे कृतम्; मा शोच, मा विषीद, धैर्यं आलम्बस्व। अयोध्यापुरी राज्यं च तव वशे, सुरक्षितम्। अतः त्वम्, वसिष्ठप्रमुखैः द्विजातिभिः सह, विधिवत्, दृढेन्द्रियः, राज्याभिषेकं कुरु।" एवं श्रुत्वा, भरतः पितुः निधनं भ्रातृणां च प्रवासं निशम्य, शोकसमन्वितः, इदं वचनम् उवाच— "किं मे राज्येन, या अहं दुःखितः पितृहीनः भ्रातृहीनश्च अस्मि? त्वया दुःखोपि दुःखं संवर्धितम्, यथा क्षते लवणं क्षिप्यते, एवं पितरं नाशयित्वा रामं च तपस्विनं कृतवती।" "त्वं कुलस्य विनाशाय कालरात्रिरिव आगता; पितरं ज्वलनाङ्गारमिव आलिङ्ग्य, स न अवगच्छत् यत् त्वमेव। त्वया, पापे, राजा नष्टः; तव मोहात् सुखं कुलात् नष्टम्, त्वं कुलस्य कलङ्ककारिणी। सत्यधृतः कीर्तिमान् पिता, त्वां सम्प्राप्य, तीव्रशोकात् निधनं गतः। धर्मनिष्ठः पिता नष्टः; किमर्थम् रामः प्रव्राजितः? किमर्थं वनं गतः?" एवं स भरतः, दुःखशोकसमाविष्टः, मातरं पुनः पुनः पृच्छन्, रामस्य वनगमनस्य कारणं श्रोतुम् इच्छन्, तत्र स्थितः।