स तु भरतः, दुःखेन पीडितः, भूमौ पतितः, वनस्थे शालविटपशाखेव छिन्नः, देवसमप्रभः सन्, दृष्टः। तम् एवं दृष्ट्वा, ते तं विलोकयन्तः, शोकाभिपन्नं, मत्तगजोपमं, भूमौ चन्द्रसूर्यसमप्रभं, समुत्थाप्य, वाक्यम् इदम् ऊचुः— “उत्तिष्ठोत्तिष्ठ, कीर्तिमन् राजपुत्र! सत्पुरुषेषु पूज्याः पुरुषा न सभायां शोचन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञशक्तियुक्तः, चारित्र्यविद्यावाक्सम्पन्नः, तव बुद्धिः राजगृहे सूर्यसमप्रभा।” स च, दीर्घकालम् अश्रूणि स्रवयन्, भूमौ परिवर्तयन्, दुःखसन्तापसन्तप्तः, मातरम् इदं वचनम् अब्रवीत्— “राजा रामस्याभिषेकम् कर्तुम् इति निश्चित्य, अहम् उत्सवेन प्रस्थितः। किं तु, अद्य तु सर्वं विपरीतम् अभवत्, मनो मम भग्नम्; न हि पश्यामि तं पितरं, यः सदा प्रियहितेषु रमते। मातः, केन व्याधिना राजा माम् आगतम् अनवेक्ष्य प्रयातः? धन्याः रामादयः, येषां पितैव संस्काराः कृताः। नूनम्, न वेत्ति स महाबलः राजा मम आगमनम्; स हि पितर् शीघ्रम् मम मूर्ध्नि हस्तं न्यस्येत्। क्व सा पितुः स्निग्धस्पर्शिनी हस्तः, या नित्यं मम रजः अपाकरोति? स मे भ्राता, पिता, सखा, यस्य दासः अहम्; शीघ्रं तं रामं, धर्मात्मानं, वद, यस्य कर्माणि निर्दोषानि। ज्येष्ठो हि धर्मविज्ञस्य पितरं भवति; तस्य पादौ गृहीत्वा शरणं यास्यामि। स धर्मवित्, सततं धर्मनिष्ठः, सत्यवाक्, दृढव्रतः; सुकुमारी, किं तेन पित्रा रामाय उक्तं? इच्छामि पितुः अन्तिमं धर्म्यम् आदेशम् श्रोतुम्।” एवं पृष्टा कैकेयी, यथार्थं वाक्यम् ऊचुः— “राजा विलपन् ‘राम! सीते! लक्ष्मण!’ इति, उत्तमं गतिं गतः। तव पिता, कालबन्धनैः परिवृतः, महागज इव, इदं अन्तिमं वचनम् उक्तवान्— ‘ये सिद्धार्थाः, ते रामं सीतया सह पुनरागतम्, बलिनं लक्ष्मणं च दृष्ट्वा, पुनरागन्तारः।’” इति श्रुत्वा, भरतः द्वितीयेन दुःखेन सन्तप्तः, मुखम् अवनतं कृत्वा, पुनः मातरम् अपृच्छत्— “क्व स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः, लक्ष्मणेन सीतया च सह गतः?” माता, सत्यं तु वदन्ती, प्रियं तस्य वक्तुं भीता, इदं वचनम् उक्तवती— “सुत, स रामः, काषायवासाः, वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह, दण्डकवनम् गतः।” इति श्रुत्वा, भरतः भ्रातुः किमपि दोषम् आचिन्तयन्, स्वकुलस्य महानुभावम् अनुस्मृत्य, पुनरपि पप्रच्छ— “नूनं न ब्राह्मणं हतम्, नापि परधनम् अधर्मेण गृहीतम्, न च कञ्चन निर्दोषं धनाढ्यं वा दरिद्रं वा पीडितम्? नूनं न परदाराभिलाषः कृतः; किमर्थं पातकं गर्भहत्या इव, दण्डकवनवासः प्राप्तः?” ततः तस्य चलचित्ता माता, स्वकर्मणा च स्वभावेन, यथावृत्तम् एव वक्तुम् आरब्धवती। महात्मना भरतेन एवम् उक्ता सा कैकेयी, हृष्टा मोहिताचिता च, आत्मानं बुध्यन्ती, वाक्यम् इदम् अवदत्— “न ब्राह्मणधनम् रामेण हृतम्, न निर्दोषः कश्चन धनाढ्यो वा दरिद्रः पीडितः। नापि परदारदर्शनं कृतम्; किं तु, पुत्र, रामस्याभिषेकश्रवणे, तव राज्याय रामस्य च वनवासाय, अहम् पितरं तव याचितवती। स च तव पिता, स्वधर्मपालकः, यथोक्तं कृतवान्। रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः; स च राजा, प्रियसुतदर्शनाविहीनः, शोकाभिभूतः, परलोकम् गतः। अतः धर्मज्ञ, त्वं राज्यं धारय। एतत् सर्वं तवार्थमेव मया कृतम्; मा शोच, मा व्यथस्व, धैर्यं आश्रित्य, पुत्र। पुरी च राज्यं च तव वशे, निरपायम्; अतः शीघ्रं, विधिवत् वसिष्ठमुख्यैः ब्राह्मणैः सह, दृढेन चित्तेन, त्वं राजाभिषेकम् कुरु।” एवं समाप्य, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। पितुः निधनं भ्रातृणां च वनगमनं श्रुत्वा, भरतः शोकसन्तप्तः, इदं वचनम् उवाच— “किं मे राज्येन, यत्र पितरं पित्रसमं भ्रातरं च न पश्यामि? दुःखस्य दुःखं समुपनयन्त्यसि, यथा क्षते लवणमिव, पितरं ममार्च रामं च तपस्विनं कृत्वा। त्वं कुलनाशाय कालरात्रिरिव प्राप्ता; पितरं दग्धाङ्गारमालिङ्ग्य, स न जानाति यत् त्वम्। त्वया, पापे, राजा निधनं प्राप्तः; त्वदीयमोहात्, कुलस्य सुखं नष्टम्, कुलपांसने। त्वां प्राप्य, सत्यधृतिं कीर्तिमन्तं पितरं, तीव्रशोकसम्प्लुतं, स राजा नष्टः, दशरथः।