भरतः, विजयीजनमध्ये श्रेष्ठः, दुःखेन गद्गदकण्ठः, अश्रूणि निगृह्य, शोकेन विवर्णमुखः, उत्तमवस्त्रेण मुखं प्रच्छाद्य उपविवेश। तम् एवमवस्थितं, शोकेन पीडितं भूमौ पतितं, वनस्थे शालविटप इव छिन्नमूलं, देवोपमं प्रभायुक्तं दृष्ट्वा, सभायां स्थिताः सर्वे तं निरीक्षन्त। सः शोकाभिभूतः, मदोन्मत्तगजेन्द्र इव, भूमौ स्थितः, चन्द्रार्कसमप्रभः, तैः उत्थापितः, तेषां वचः शृण्वन् बभूव। ते तम् ऊचुः—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, कीर्तिशालिन् राजपुत्र! किं भूमौ शेते? धर्मिष्ठेषु मान्याः पुरुषाः सभायां शोकं न कुर्वन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञशक्तियुक्तश्च, सदाचारविद्यावाग्विशिष्टः; तव बुद्धिः, विप्र, राजगृहे सूर्य इव प्रकाशते।" सः चिरकालं रुदन् भूमौ परिभ्रमन्, दुःखैः आक्रान्तः, मातरं सम्बोध्य, इदं वचनम् उवाच—"अहं चिन्तयन्, राजा रामं अभिषेचयिष्यति, पश्चात् यज्ञं करिष्यति इति निश्चित्य, हर्षेण प्रस्थितः। किन्तु, अधुना सर्वं विपरीतम् अभवत्, मम मनः भग्नम्; पितरं न पश्यामि, सः यः सदा प्रियहिते रमते।" "मातः, केन व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वं गतवान्? धन्याः रामादयः, यः स्वयम् पितरः तेषां संस्कारान् अकरोत्। नूनं महात्मा सः राजा न जानाति मम आगमनम्; यतः सः शीघ्रं मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्। क्व सः स्निग्धस्पर्शः पितुः हस्तः, निष्कलुषकर्मणः, येन सः माम् अविरतं रजः अपाकरोति?" "सः मम भ्राता, पिता, सखा च, यस्य अहं दासः, विप्र—शीघ्रं रामस्य, निष्कलुषकर्मणः, वृत्तान्तं वद। ज्येष्ठः धर्मज्ञस्य पितृस्थानं गच्छति; तस्य पादौ गृहीत्वा शरणं यास्यामि। सः धर्मज्ञः, सत्यप्रतिज्ञः, दृढव्रतः—मातः, सः राजा मम पिता, सः वीर्यवान्, तस्मै किं उक्तवान्?" "पितुः अन्त्यं शुभं वचनं श्रोतुम् इच्छामि।" इति पृष्टा, कैकेयी यथावत् सत्यं वचनं उवाच। "राजा, 'राम! हे सीते! हे लक्ष्मण!' इति विलप्य, उत्तमं गतिं प्राप्तवान्। तव पिता, कालपाशैः बद्धः महागज इव, एतदन्त्यं वचनम् उक्तवान्—'ये कामार्थसिद्धाः, ते रामं सीतया सह प्रत्यागतम्, बलवान् लक्ष्मणश्च पुनरागतम् द्रक्ष्यन्ति।'" एतत् श्रुत्वा, भरतः द्वितीयेन दुःखेन विषण्णः, मूढमुखः पुनः मातरं पप्रच्छ। "क्व स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः, यः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह गतः?" इति पृष्टा, माता सत्यं यथावत् उवाच, यद्यपि तदप्रियं, भयात् प्रियं वक्तुं न शशाक। "सः तव भ्राता, वल्कलाम्बरधारी, वैदेह्या सह, लक्ष्मणेन च, दण्डकवनं प्रविष्टः।" इति श्रुत्वा, भरतः भ्रातुः काचित् अपराधं शङ्कमानः, स्वकुलस्य महिमानुस्मृत्य, पुनः पप्रच्छ—"नूनं रामः ब्राह्मणं न हत्वा, नापि कस्यचित् धनं बलात् आदत्तवान्; नापि किञ्चित् निर्दोषं धन्यम् दरिद्रं वा पीडितवान्?" "नूनं न परदारेषु चक्षुषा अपि न पश्यति; कथं सः दण्डकवनवासाय प्रस्थापितः, भ्रूणहन्तृपापवत्?" तदा तस्य चलचित्ता माता, स्वकर्मणा, स्वभावेन च, यथावृत्तं वक्तुम् आरब्धा। महात्मना भरतेन एवम् उक्ता, कैकेयी, प्रमोदिता, मोहिता, स्वबुद्धिम् मन्यमाना, वचनम् अब्रवीत्— "रामेण न किंचित् ब्राह्मणस्य धनं हृतम्, नापि कश्चित् निर्दोषः धन्यः दरिद्रः वा पीडितः। रामः परदारेषु नेत्राभ्यां अपि न पश्यति। किं तु, पुत्र, यदा रामस्याभिषेकवृत्तान्तं श्रुतवती, तदा तव पितरम् अहम् राज्याय याचितवती, रामस्य च वनवासाय। तव पिता, स्वधर्मपालनाय, तत् एव अकरोत्।" "रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः; सः महात्मा राजा, प्रियपुत्रदर्शनाभिलाषी, दुःखेन पीडितः, दिवं गतः। अतः, धर्मज्ञ, त्वं राज्यं स्वीकुरु।" "एतत् सर्वं तव हिताय मया कृतम्, मा शोच, मा विषीद; धैर्यं आलम्ब्य, पुत्र। नगरी च राज्यं च तव वशे, निरुपद्रवम्; तस्मात्, पुत्र, शीघ्रं वसिष्ठमुख्यान् द्विजश्रेष्ठान् आहूय, विधिपूर्वकं, दृढहृदयः, पृथिव्यां आत्मानं अभिषेचय।" एवं सप्तत्यधिकद्विसप्ततितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकि-कृतायाम् अयोध्याकाण्डे श्रोतव्यः। पितुः निधनं भ्रातृणां च वनगमनं श्रुत्वा, शोकाभिभूतः भरतः इदं वचनम् उवाच—"किं मम राज्येन, यत्र अहं दुःखितः, पितृविहीनः, भ्रातृविहीनश्च, यः मे पितृसमानः आसीत्?" "त्वया मम शोकस्य शोकं समायोजितम्, यथा क्षते लवणं क्षिप्यते, तथा; त्वया राजा निधनं प्राप्तः, रामश्च तपस्वी कृतः। त्वं कुलनाशाय, प्रलयरात्रिरिव आगता; मम पिता, ज्वलन्तं अंगारमालिङ्ग्य, त्वां न अवगच्छत्।" "त्वया, पापे, राजा मृत्युम् आप्तः; त्वया कुलस्य सुखं मोहात् हृतम्, कुलपांसने!