भरतः, शुद्धात्मा महात्मा च, तानि वचनानि श्रुत्वा, पितृशोकवेगेन सहसा भूमौ पतितः। स महाबाहुः करुणं विलपन्, “हतः अस्मि” इति शब्दं उच्चारयन्, दुःखार्तः भूमौ विस्तीर्णबाहुः पतितः। तदा शोकेन संवृतः पितृवियोगदुःखेन पीडितचित्तः, स तेजस्वी भरतः सन्त्रस्तबुद्धिः उच्चैः विललाप। सः पितुः शय्या या पूर्वं शोभमानासीत्, सा शुद्धचन्द्रविमलनिशाकाशिनीव, मेघविनिर्मुक्ता रात्रिरिव, शोभमानासीत्। अद्य तु तस्मात् प्राज्ञात् वियुक्ता सा न शोभते—चन्द्रहीना नभः, निर्जलः सागर इव सा। स विजयी शोकसंयता अश्रूणि निगृह्य, कण्ठे गाढशोकेन बद्धे, उत्तमवस्त्रेण मुखं पिधाय स्थितवान्। तं भूमौ पतितं, दुःखार्तं, वनस्थशालशाखेव छिन्नां, देवोपमं दीप्तिमन्तं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः तं निरीक्षन्त। स पृथिव्याम् उन्मत्तगजेन्द्रसदृशः, चन्द्रसूर्यसमप्रभः, दुःखार्तैः तैः उत्थापितः, इमे वचनानि श्रावितः— “उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, कीदृशं त्वं भूमौ शेते, कीर्तिमन्? सत्त्ववन्तः, धर्मिष्ठेषु पूजिताः, सभायां न शोचन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञशक्तिमान्, उत्तमाचारविद्, विद्वान्, सुभाषितः; तव बुद्धिः, विप्र, राजगृहे सूर्यवत् दीप्तिमती।” स चिरकालं रुदन्, भूमौ परिवर्तमाने, दुःखसमाकुलो मातरं इदं वचनं अब्रवीत्— “मया चिन्तितं यत् राजा रामं अभिषिच्य यज्ञं करिष्यति, इति हर्षात् प्रस्थितोऽहम्। किं तु अद्य सर्वं विपरीतम् अभवत्, मम चित्तं भग्नम्, न हि पश्यामि पितरं, सदा प्रियहितनिरतः।” “माते, केन व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वं गतः? धन्याः रामादयः सर्वे, यैः पित्रा स्वयमेव संस्कारः कृतः। नूनं महात्मा राजा न जानाति मम आगमनम्; स हि शीघ्रं मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्। कुत्र स मम पितुः स्निग्धस्पर्शः हस्तः, निष्कलुषकर्मणः, येन सदा मम रजः अपाकरोति?” “स मे भ्राता, पिता, मित्रं च, यस्याहं दासः, तस्य रामस्य, धर्मात्मनः, शीघ्रं वद, विप्र। ज्येष्ठः धर्मविदः पितेव भवति; तस्य पादौ गृहीत्वा, स एव मम शरणम्। स धर्मज्ञः, नित्यधर्मरतः, सत्यप्रतिज्ञः, दृढव्रतः; सुभगे, किं तेन पित्रा, सत्यवीर्येण, रामाय उक्तं?” “पितुः अन्तिमं पुण्यं वचनं श्रोतुम् इच्छामि; इति पृष्टा कैकेयी यथातथ्यं वचनं अब्रवीत्— ‘राजा, “राम! सीते! लक्ष्मण!” इति विलपन्, उत्तमं लोकं गतः। तव पिता, कालपाशैः बध्यमानः महागज इव, इदं अन्तिमं वचनम् उक्तवान्— “ये कामार्थसिद्धाः, ते रामं सीतया सह पुनः दृष्ट्वा, बलवान् लक्ष्मणश्च पुनरागच्छेत्।”’” एवं श्रुत्वा, द्वितीयं दुःखदं वचनं श्रुत्वा, भरतः विषण्णः भूत्वा, पपात मुखं, पुनः मातरं अपृच्छत्— “क्व नु स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः, यः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह गतः?” तदा माता, यथातथ्यं, प्रियं न वदेत् इति भीता, दुःखदं सत्यम् उक्तवती— “स राजपुत्रः, मम पुत्रः, वल्कलवासाः, वैदेह्या सह लक्ष्मणेन च दण्डकारण्यम् गतः।” एतत् श्रुत्वा भरतः भ्रातुः किमपि अपराधं मन्यमानः, स्वकुलस्य महिमानं स्मृत्वा, पुनः पृच्छितुम् आरब्धवान्— “नूनं रामः ब्राह्मणं न हत्वा, नापि कस्यचित् धनं बलात् आदाय, नापि कञ्चन निर्दोषं धनाढ्यं वा दरिद्रं वा हिंसित्वा? नूनं न परदारम् इच्छन्? किमर्थं स भ्रूणहत्यापापवत् दण्डकारण्यं प्रस्थितः?” ततः तस्य चलचित्ता माता, स्वकर्मणा स्वभावेन च, यथावत् वदितुम् आरब्धवती। महात्मना भरतेन एवमुक्ता, कैकेयी प्रमोदिता, मोहिता, स्वबुद्धिमती मन्यमाना, इदं वचनम् अब्रवीत्— “रामेण ब्राह्मणस्य धनं न गृहीतम्, नापि निर्दोषं धनाढ्यं वा दरिद्रं च हिंसितः। न रामः परदारं अपि दृष्टवान्। किं तु, पुत्र, रामस्याभिषेकं श्रुत्वा, अहं तव पितरं राज्यं तव च रामस्य च वनवासं याचितवती। तव पिता स्वधर्मे स्थितः, यथावद् एव तत् कृतवान्।” “रामः सौमित्रिणा सीतया सह प्रेषितः, स च महात्मा राजा, प्रियतमे पुत्रे अदृष्ट्वा, शोकाभिभूतः, दिवं गतः। अतः धर्मज्ञ, त्वं राज्यं गृहाण। सर्वं मया तव हितार्थं कृतम्; मा शोच, मा विषीद, धैर्यं आश्रित्य, पुत्र। पुरी च राज्यं च तव वशे, सुरक्षितम्; अतः, पुत्र, शीघ्रं, विधिवत् वसिष्ठमुख्यैः विप्रैः सह, दृढेन चित्तेन, आत्मानं पृथिव्यां अभिषेचय।” एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमे सर्गे, एषा कथा श्रोतव्या।