भरतः पितुः चरणौ गृहीतुं काङ्क्षन् काञ्चित् कौसल्यायाः ज्येष्ठायाः क्व वा स पिताऽस्ति इति मातरं पप्रच्छ। तदा कैकेयी राज्यलोभसमाक्रान्तचित्ता, सत्यं ज्ञात्वाऽपि मूढवद् वचः प्रियमन्यद् दुःखकरं चोवाच—"यः स सर्वभूतानां नियतिः स तव पितरमुपागतः। स महात्मा धर्मनिष्ठः राजा स्वर्गमार्गं गतः।" एवं श्रुत्वा भरतः शुद्धात्मा कुलोद्भवः पितृशोकाभिहतः सहसा भूमौ पतितः। "हतोऽस्मि" इति करुणं वदन् बृहद्भुजो वीरः स दुःखार्तः भूमौ प्रसारितबाहुः पतितः। तदा पित्र्यवियोगशोकसमाविष्टः तेजस्वी भरतः सन्तप्तचित्तः सशब्दं विललाप। "एष यः पितुः शय्यासनं पूर्वं शोभायुतं बभूव, यथा निर्मलदिवाकररात्रौ पूर्णचन्द्रेणाकाशः शोभते, तथा। किं तु तस्मिन् प्राज्ञे विना अद्य न शोभते—यथा चन्द्ररहितः व्योम, यथा जलरहितः सागरः।" स विजयी भरतः बाष्पं निगृह्य, शोकगद्गदकण्ठः, उत्तमवस्त्रेण मुखमाच्छाद्य तस्थौ। तं भूमौ पतितं, दुःखार्तं, वनस्थशालशाखाभङ्गसदृशं, देवोपमं भरतम्, तत्र स्थिताः सर्वे जनाः दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः। स मदगजेन्द्रसदृशः, भूमौ चन्द्रार्कप्रभाभास्वरः, दुःखार्तैः तैः उत्थापितः, तैः इदं वाक्यम् अश्रुणोत्—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, महायशः राजपुत्र! सत्पुरुषेषु पूजिताः नराः न सभायां शोचन्ति।" "त्वं दानशीलः यज्ञशक्तिमान्, शीलविद्यावद्वाक्, बुद्ध्या च तेजस्वी, राजगृहे सूर्यवत् प्रकाशते।" स चिरं रुदन् भूमौ परिवर्त्य, दुःखसमाक्रान्तः, मातरं वचनमुवाच—"राजा रामस्याभिषेकं यज्ञं च कर्तुम् इच्छन् अहम् आनन्दितः प्रस्थितवान्। किं तु विपरीतमिदानीं जातम्, मनो मम भग्नम्; न च पितरं पश्यामि, यः सदा प्रियहितेषु रमते।" "कस्मिन्न् व्याधौ राजा मम आगमात् पूर्वं गतः? धन्याः रामादयः, येषां पितैव संस्काराः कृताः। नूनं स महात्मा राजा न जानाति मम आगमनम्; यतः स शीघ्रं मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्।" "क्व स सौम्यः पाणिः, स्निग्धस्पर्शः, नित्यं मम रजः पवित्रयन्, यस्य कर्म निर्मलम्?" "स मे भ्राता, पिता, बन्धुश्च, यस्याहं दासः; शीघ्रं मे रामस्य, धर्मात्मनः, वद, कुशलम्।" "ह्यधर्मवित् ज्येष्ठः पितृस्थानं गच्छति; तस्य पादौ गृहीत्वा शरणं गमिष्यामि।" "स धर्मज्ञः, सत्यवादी, व्रतस्थश्च—किं राजा मम पितृवीर्यवान् तस्मै किमुक्तवान्?" "पितुः अन्तिमं शुभवचनं श्रोतुमिच्छामि"; इत्युक्ता कैकेयी यथातथ्यम् अवोचत्। "राजा 'राम, सीते, लक्ष्मण' इत्युक्त्वा विलपन् परां गतिम् अवाप्तवान्। तव पितरं कालपाशैः बद्धं गजेन्द्रमिव, अन्तिमं वचनमिदम् उक्तवान्—'ये कामान् प्राप्स्यन्ति, ते रामं सीतया सह, सौमित्रिणा च पुनः प्राप्तं द्रक्ष्यन्ति।'" एवं द्वितीयं दुःखदं वचनं श्रुत्वा भरतः विषण्णः पुनः मातरं पप्रच्छ—"क्व स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः, लक्ष्मणेन सीतया च सह गतः?" तदा माता, सत्यं दुःखमप्युक्तुं भीता, तत्त्वतो वचनं प्रोवाच—"स रामः, वल्कलधारी, वैदेह्या सह, सौमित्रिणा च अन्वितः, दण्डकारण्यं गतः।" एतत् श्रुत्वा भरतः भ्रातृदोषं शङ्कमानः, स्वकुलस्य मर्यादां स्मृत्वा, पुनः पप्रच्छ—"नूनं रामः न ब्राह्मणं हत्वा, नापि परधनं बलात् गृहीत्वा, नापि निर्दोषं धनवन्तं दरिद्रं वा हिंसितवान्?" "कच्चित् परदारं नापि दृष्टवान्? किमर्थं स भ्रूणहत्यापापवत् दण्डकारण्यं प्रस्थापितः?" तदा तस्य चञ्चला माता, स्वकर्मणा स्त्रीभावेन च, यथातथ्यम् आख्यातुम् आरब्धवती। महात्मना भरतेन एवमुक्ता कैकेयी, हृष्टा मोहिता चात्मन्यबुद्धिमतीति मन्यमाना, वचनमिदम् उवाच— "न ब्राह्मणधनं रामेण हृतम्, नापि निर्दोषं धनवन्तं दरिद्रं वा हिंसितम्। नापि परदारं दृष्टवान्; किंतु पुत्र, रामस्याभिषेकश्रवणे, अहम् तव राज्यं रामस्य च वनवासं पितरं याचितवती। स च स्वधर्मनिष्ठः तव पिता तत् एव कृतवान्।" "रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः; स च महाराजः प्रियपुत्रदर्शनाभिलाषेण विह्वलः, शोकसमाक्रान्तः, दिवं गतः। अतः त्वं धर्मज्ञ, राज्यं प्रतिपद्यमानः भव।