भरतः मातरं समीपमुपेत्य सस्नेहमुवाच—"अम्ब! राजा यत्र सदा भवत्याः कक्ष्यायामेव वर्तते स्म, तत्राहं पितरं द्रष्टुमागतोऽस्मि; अद्य तु तं न पश्यामि। इच्छामि पितुः पादौ स्प्रष्टुम्—कथयतु मे सः कुत्रास्ति? उताहो सः ज्येष्ठायाः कौसल्यायाः कक्ष्यायामस्ति?" तदा कैकेयी, सत्यं जानन्ती अपि, राज्यलोभसमाक्रान्तचित्ता, प्रियं तु भीष्णं च अप्रियमपि भाषमाणा, भरतं प्रत्युवाच—"यद्भवत्येकस्य सर्वस्य च प्राणिनः, तद् एव तव पितुः प्राप्तम्; स महात्मा, यशस्वी, यज्ञनिष्ठः राजा, धर्ममार्गमुपेत्य गतः।" एवं वचः श्रुत्वा, विशुद्धात्मा भरतः कुलोद्भवः, पित्र्यशोकवेगेन सहसा भूमौ पतितः। "हन्त, नष्टोऽस्मि!" इति दुःखार्तः महाबाहुः भूमौ पतन्, बाहू व्याप्तवान्। ततः पित्र्यशोकाभिभूतः, संतप्तचित्तः, भ्रमितमना, दीप्तिमान् भरतः उन्मत्तवत् उच्चैः विलपन् इत्युवाच—"एष शय्या या पितुः ममासीत्, सा पूर्वं पूर्णचन्द्रमेव निर्मलाकाशे मेघविनिर्गते शोभते स्म। अद्य तु तस्य प्राज्ञस्य वियुक्ता न शोभते—यथा चन्द्रविहीनः नभः, यथा जलरहितः सागरः।" स दुःखेन कण्ठमुपगतमश्रु निगृह्य, विजिगीषूणां श्रेष्ठः, उत्तमवस्त्रेण मुखं प्रावृत्य स्थितः। तं भूमौ पतितं, शालशाखेव छिन्नं, वनान्तरे देवोपमं दीप्तिमन्तं, दुःखार्तं दृष्ट्वा, सर्वे तमवलोकयन्। स चन्द्रसूर्यसमदीप्तिः, मत्तगजोपमः, दुःखपीडितः, पृथिव्यां तं उद्धृत्य, उचुः—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, किमिह क्षितौ शेते, कीर्तिमन्? न हि धर्मिष्ठेषु सत्सु पुरुषाः सभायां शोचन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञशक्तिमान्, सदाचारवान्, विद्वान्, सुवक्ता च; तव बुद्धिः राजगृहे सूर्यवत् प्रकाशते।" स चिरकालं रुदन्, भूमौ परिभ्रमन्, मातरं बहुदुःखेनाभिभूतः, इदं वचनमुवाच—"अहम् अमन्ये यथा राजा रामं अभिषिच्य यज्ञं करिष्यति, इति हृष्टः प्रस्थितः। किं तु सर्वं विपरीतमभूत्, मनः भग्नम्, न च पितरं पश्यामि, सदा प्रियहिते रतः।" "कस्मात् व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वं गतः? धन्याः रामादयः सर्वे, येषां पितैव संस्कारान् कृतवान्। नूनं महात्मा राजा न जानाति मम आगमनम्; स हि शीघ्रं मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्। कुत्र स सुमृदुलस्पर्शः पितुः करः, येन मम धूलिं सदा पिबेत्?" "स मे भ्राता, पिता, मित्रं च, यस्य दासोऽस्मि—त्वं शीघ्रं रामस्य, धर्मात्मनः, वृत्तान्तं कथय। ज्येष्ठः धर्मज्ञस्य पितैव; तस्य पादौ स्प्रष्टुमिच्छामि, स एव मे शरण्यम्। यो धर्मज्ञः, नित्यकर्तव्यनिष्ठः, सत्यवादी, दृढव्रतः—मम पिता धर्मवीर्यः तस्मै किं वचनं न्यवेदयत्?" "पितुः अन्त्यं पुण्यं वचनं श्रोतुमिच्छामि।" इति पृष्टा कैकेयी यथावृत्तं वचनमब्रवीत्—"राजा 'राम! हे सीते! हे लक्ष्मण!' इति विलपन् परां गतिमुपेत्य स्वर्गं गतवान्। तव पिता कालबन्धनैः परिवृतः महागज इव, इदं अन्त्यं वचनमुक्तवान्—'ये कामान् प्राप्तवन्तः, ते रामं सीतया सह पुनः प्राप्त्वा, बलवान् लक्ष्मणश्च पुनरागमिष्यति।'" एवं श्रुत्वा भरतः द्वितीयेन दुःखेन संतप्तः, मूढमुखः, पुनः मातरं पप्रच्छ। "कुत्र स धर्मात्मा कौशल्यानन्दवर्धनः, यो भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह गतः?" एवं पृष्ट्वा, माता सत्यमेव अप्रियमपि, प्रियं वक्तुं भीता, उवाच—"स राजपुत्रः, मम पुत्रः, वाल्कलधारी, वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह दण्डकारण्यं गतः।" एतत् श्रुत्वा भरतः भ्रातुः कस्यचित् अपराधमाशङ्क्य, स्वकुलस्य महिमानुस्मृत्य, पुनः पृच्छन् इत्युवाच—"नूनं रामः ब्राह्मणं न हन्तुम्, न च कस्यचित् धनं बलात् आदत्तुम्, न च निर्दोषं कञ्चन धनाढ्यं दरिद्रं वा हिंसितवान्? नूनं परदारं न अपि दृष्टवान्? किमर्थं स दण्डकारण्यवासाय प्रेषितः, भ्रूणहत्यापापवत्?" ततः तस्य चपला माता, स्वकर्मणा स्वभावेन च, यथावृत्तं वक्तुं प्रचक्रमे। महात्मना भरतेन एवमुक्ता, कैकेयी हृष्टा, मोहिता, आत्मन्येव बुद्धिमती मत्वा, वचनमब्रवीत्—"न ब्राह्मणस्य धनमादत्तवान् रामः, न च निर्दोषं कञ्चन धनाढ्यं दरिद्रं वा हिंसितवान्। न च परदारं दृष्टवान्। किं तु पुत्र, यदा रामस्य अभिषेकं श्रुतवती, तदा अहं तव राज्यं रामस्य च वनवासं पितुः याचितवती। तव पिता स्वधर्मे स्थितः तत् एव अकरोत्।" "रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः, स च महात्मा राजा प्रियपुत्रदर्शनाभावे,..." (इत्येवम्)।