भरतः मातरं कैकेयीं समीपस्थां समुपेत्य सप्रश्रयं अभ्यधावत्। तस्य सुवर्णाभरणयुक्तं शय्यासनं रिक्तं दृश्यते, न च इक्ष्वाकुवंशजनाः हृष्टाः सन्ति। स मातरं सम्बोधितवान्—"माता, राजा यत्र तव अन्तःपुरे सदा वर्तते, तत्र अहम् आगतः तं द्रष्टुम् इच्छन्, अद्य तं न पश्यामि।" पुनः स पप्रच्छ—"अहं पितरं पादौ गृहीत्वा स्प्रष्टुम् इच्छामि, कत्र सः? अथवा कस्याम् अन्तःपुर्यां कौसल्यायाः वर्तते?" कैकेयी तस्य प्रियं च भयङ्करं च, अप्रियं च वचनं प्राह, सत्यं ज्ञात्वा अपि, राज्यलोभेन मोहितचित्ता, अविदित्वा इव वदति। सा उवाच—"यः भाग्यं सर्वेषां जीवेषां आगतम्, तव पितरं प्राप्तम्; स महात्मा, यशस्वी, यज्ञनिष्ठः राजा धर्मपथं गतः।" एतद्वचनं श्रुत्वा, शुद्धात्मा, कुलीनः भरतः, तातस्नेहदुःखेन आकुलः, भूमौ सहसा पतितः। स दुःखसन्तप्तः, बाहू प्रसार्य, 'हाहा, विनष्टोऽस्मि!' इति दुःखं प्रकटयन्, भूमौ पतितः। तदाऽपि पितृवियोगेन शोकावृतः, तेजस्वी भरतः, मनः क्लिष्टं, भ्रमितं, उच्चैः विलपितवान्। सः पितुः शय्यासनं स्मरन्—"एतत् शय्यासनं यदा पितुः आसीत्, तदा शशिना पूर्णेन, विहाय मेघान्, विशुद्धं नभः इव शोभते।" इदानीं तस्य धीरस्य वियोगेन, 'शशिना विना नभः, जलहीनः समुद्रः' इव, न शोभते। स विजयी, अश्रूणि निगृह्य, शोकगद्गदगलेन, उत्तमवस्त्रं मुखे आवृत्य, शोकं गुप्तवान्। तं भूमौ पतितं, दुःखसन्तप्तं, वनस्थे छिन्नशालशाखायाः सदृशं, देवस्य सदृशं, तत्र उपस्थिताः जनाः दृष्ट्वा, तं शोकातुरं उत्थाप्य, इदं वचनम् ऊचुः—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किम् भूमौ शयानः, महायशः राजकुमार? साधूनां मध्ये पूज्याः पुरुषाः सभायां शोकं न कुर्वन्ति।" "त्वं दानशीलः, यज्ञाधिकारः, आचारविद्यावाक्ये उत्तमः; तव बुद्धिः, विप्र, राजगृहे सूर्यस्य इव प्रकाशते।" भरतः दीर्घकालं रुदन्, भूमौ परिवर्तन्, मातरं दुःखसन्तप्तः, इदं वचनं प्राह—"माता, अहं चिन्तितवान्, राजा रामं अभिषिक्त्वा यज्ञं करिष्यति, इति हर्षेण प्रयाणं कृतवान्।" "किन्तु सर्वं विपरीतम् अभवत्; मनः भग्नम्, न पितरं पश्यामि, यः सदा प्रियहिते रमते। माता, कस्य रोगेण राजा मम आगमनात् पूर्वं गतः? रामः अन्ये च धन्याः, येषां पितरः स्वयम् संस्कारं कृतवान्।" "नूनं महराजः न जानाति मम आगमनम्; यः पितरः शीघ्रं मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्। कः तस्य मृदु स्पर्शः हस्तः, यः निष्कलुषकर्मा, यः सदा मम धूलिं अपाकरोति?" "स मे भ्राता, पिता, मित्रं च, यस्य सेवकः अहम्; विप्र, शीघ्रं रामस्य वद, यस्य कर्माणि निष्कलुषानि।" "धर्मज्ञः ज्येष्ठः पितरं भवति; तस्य पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि, स मे शरणम्। धर्मज्ञः, कृतनिष्ठः, सत्यव्रतः, दृढव्रतः, माता, पितरः वीरः रामाय किम् उक्तवान्?" "पितुः अन्तिमं शुभं वचनं श्रुतुम् इच्छामि;" इति पृष्टा, कैकेयी तत्त्वेन वचनं प्राह। "राजा 'राम! सीते! लक्ष्मण!' इति विलप्य, परमगतिकम् अगच्छत्, गतानां श्रेष्ठः।" "तव पिता, कालदशाबन्धनैः परिवृतः, महागजः इव, अन्तिमं वचनं उक्तवान्।" "ये कामफलैः युक्ताः, ते रामं सीतया सह आगतम् द्रक्ष्यन्ति, लक्ष्मणं च महाबाहुं पुनः आगतम्।" एतद्वचनं श्रुत्वा, भरतः दुःखितः, द्वितीयं दुःखदं श्रुत्वा, मुखं पतितम्, पुनः मातरं पप्रच्छ। "क्व स धर्मज्ञः, कौसल्यायाः हर्षः, यः भ्रातृलक्ष्मणसीतया सह गतः?" एवं पृष्टा, माता सत्यं यथातथं प्राह, अप्रियं वचनं, प्रियं वक्तुं भीता। "स राजकुमारः, मम पुत्रः, वल्कलवस्त्रधारी, दण्डकवनं गतः, वैदेह्या सह, लक्ष्मणेन च।" एतद्वचनं श्रुत्वा, भरतः सन्दिग्धः, भ्रातुः दोषं शङ्कितवान्; किन्तु स्ववंशस्य महत्त्वं स्मृत्वा, पुनः पप्रच्छ। "नूनं रामः ब्राह्मणं न हत्वा, न च अन्यस्य धनं अन्यायेन गृहीत्वा; न च निर्दोषं धनाढ्यं वा दरिद्रं वा हिंसितवान्?" "नूनं रामः परस्त्रीं न स्पृष्टवान्; किं कारणम्, गर्भघातकपापवत्, दण्डकवनं प्रवासः कृतः?" तदा तस्य चञ्चला माता, स्वकर्मानुसारं, स्वभावेन, यथातथं वचनं प्राह। एवं महात्मना भरतेन पृष्टा, कैकेयी, हर्षिता, मोहिता, स्वबुद्धिम् मन्यमाना, इदं वचनम् उवाच—"न ब्राह्मणधनं रामः गृहीत्वा, न निर्दोषं धनाढ्यं वा दरिद्रं हिंसितवान्।" "रामः परस्त्रीं दृष्ट्वा अपि न; किन्तु पुत्र, रामस्य अभिषेकं श्रुत्वा, अहं तव राज्यं, रामस्य प्रवासं पितरं याचितवती। तव पिता, स्वधर्मं पालयन्, तत् एव कृतवान्।