कैकेयी पुत्रं भरतं सस्नेहम् उपविशत्, पप्रच्छ—“तव पितामहः कुशलम् अस्ति वा? मातुलः युधाजित् कुशलम् अस्ति वा? पुत्र, तव यात्रायाः सर्वं वृत्तान्तं च मे कथय। ते कुशलम् अस्ति वा?” तस्याः प्रश्नान् श्रुत्वा, राजपुत्रः पद्मनयनः भरतः मातरं सर्वं यथावृत्तं निवेदयामास। स उवाच—“मातः, सप्तमे अहनि अहम् पितामहस्य गृहात् निर्गतः। तव पितामहः च युधाजित् च कुशलम् स्तः। राज्ञा तपसि निष्ठेन मया धनं रत्नानि च दत्तानि। यात्रायाः श्रान्तः अहम् अन्येभ्यः पूर्वमेव आगतः। राज्ञा प्रेषितैः दूतैः शीघ्रं आगमनम् कृतवान्। मातः, अहम् त्वां किञ्चित् पृच्छितुम् इच्छामि, त्वं मे सत्यम् उक्त्वा ब्रूहि। मातः, तव सुवर्णमाल्ययुक्तः शय्या रिक्ता दृश्यते, इक्ष्वाकुवंशीयाः जनाः अपि मे हर्षिताः न दृश्यन्ते। राजा पूर्वं तव कक्षे अधिकतरं स्थितवान्, अहम् तं द्रष्टुम् इच्छन् आगतः, किन्तु अद्य तं न पश्यामि। पितरम् अहम् पादौ ग्रहीतुं इच्छामि, सः कुत्र अस्ति? किम् सः ज्येष्ठायाः कौसल्यायाः कक्षे अस्ति वा?” एवं स्नेहम् मिश्रितम्, प्रियं किन्तु भीष्मम् अप्रियं च वाक्यम् कैकेयी तस्यै प्रत्यवदत्। सा सत्यं ज्ञात्वा, राज्यलोभेन मोहितचित्ता, कुशलम् न जानाति इति रूपेण प्रतिपेदे। सा उवाच—“यः भाग्यः सर्वेषां प्राणिनां आगच्छति, सः तव पितरम् अभ्यागतः। महात्मा दीक्षितः राजा धर्ममार्गं गतः।” एतत् वचनं श्रुत्वा, विशुद्धः कुलोत्पन्नः भरतः दुःखवेगेन तातस्य शोकात् भूमौ पतितः। सः करुणं वदन्—“हाहा, नष्टः अस्मि!” इति बाहुं प्रसार्य भूमौ पतितः। तदनन्तरम् दुःखेन आवृतः, पितुः निधनात् व्यथितः, तेजस्वी भरतः शोकसन्तप्तचित्तः उच्चैः विलपितुम् आरब्धवान्। सः उवाच—“यः शय्या पूर्वं पितुः अभवत्, सा शोभमानम् आसीत्, यथा निर्मलः नभः पूर्णचन्द्रेण, मेघविहीनः। किन्तु अद्य तस्य बुद्धिमतः वियोगेन सा न शोभते—यथा चन्द्ररहितं नभः, वारिरहितः समुद्रः। दुःखं निगूढ्वा, कण्ठः शोकात् गद्गदः, विजयी भरतः उत्तमवस्त्रेण मुखम् आवृत्य स्थितः। ते जनाः, तं दुःखितम् भूमौ पतितम्, यथा वनस्थस्य शालवृक्षस्य शाखा छिन्ना, देवसदृशम्, दृष्ट्वा तं निरीक्षन्त। सः मदोन्मत्तगजसदृशः, भूमौ चन्द्रसूर्यसदृशः, शोकात् क्लिष्टम् उत्थाप्य, वदन्ति—‘उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किम् भूमौ शयितः, महाकीर्ते राजपुत्र? साधुजनानाम् मध्ये यशस्विनः न शोकम् कुर्वन्ति। त्वं दानशीलः यज्ञशक्तियुक्तः, तव आचारः, विद्याः, वाक् च उत्तमा। तव बुद्धिः राजगृहे सूर्यसदृशी शोभते।’ सः दीर्घकालम् अश्रूणि विसृज्य, भूमौ परिवर्त्य, मातरं बहुशोकसन्तप्तः वचः उवाच—‘अहम् चिन्तितवान्, राजा रामं अभिषिक्त्वा यज्ञं करिष्यति इति, हर्षेण यात्रा आरब्धा। किन्तु अद्य सर्वम् अन्यथा जातम्, मनः विह्वलम्, पितरं न पश्यामि, यः सदा प्रियहिते रमते। मातः, केन व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वम् गतः? धन्याः रामः अन्ये च, यः पितरं स्वयम् संस्कारं कृतवन्तः। नूनं महाकीर्तिः राजा न जानाति मम आगमनम्; यः पितरं शीघ्रं मम शिरसि हस्तम् स्थापयेत्। कुत्र तस्य स्निग्धस्पर्शः हस्तः, यस्य कर्मणि दोषः नास्ति, यः सदा मम धूलिं अपाकर्षति? सः भ्राता, पिता, मित्रं च, यस्य सेवकः अहम्, त्वं मे शीघ्रं रामस्य वृत्तान्तं कथय, यस्य कर्म दोषरहितम्। ज्येष्ठः धर्मज्ञः पितासदृशः भवति; तस्य पादौ ग्रहीष्यामि, सः मे शरणम्। यः धर्मज्ञः, कृतनिष्ठः, सत्यसन्धः, दृढव्रतः, महाभागे, पिता रामे किं वचनम् उक्तवान्?’ एवं पितुः अन्तिमं वचनम् श्रोतुम् इच्छन् भरतः, कैकेयी तत्त्वतः वचनम् उवाच। सा उवाच—‘राजा “राम! सीते! लक्ष्मण!” इति विलप्य, उत्तमं लोकं गतः। तव पिता कालवशेन महान् गजः इव बद्धः, अन्तिमं वचनं उक्तवान्। येषां कार्यं सिद्धम्, ते रामम् सीता सह लक्ष्मणं पुनः आगतम् द्रक्ष्यन्ति।’ एतत् श्रुत्वा, भरतः द्वितीयं दुःखदं वचनं श्रुत्वा विषण्णः अभवत्, तस्य मुखम् शोकात् क्लिष्टम्, पुनः मातरं पप्रच्छ। सः उवाच—‘कुत्र स धर्मात्मा कौसल्याया हर्षः, यः भ्राता लक्ष्मणः सीता च सह गतः?’ तस्य प्रश्नम् श्रुत्वा, माता सत्यं वचनम् आरब्धवती, यद्यपि अप्रियम्, प्रियं वदितुम् भीता। सा उवाच—‘सः राजपुत्रः, पुत्र, वल्कलवस्त्रधारी, दण्डकवनं गतः, वैदेही लक्ष्मणः च तस्य साथम्।’ एतत् श्रुत्वा, भरतः भ्रातुः किञ्चित् दोषम् आशङ्क्य, स्वकुलस्य गौरवम् स्मृत्वा, पुनः प्रश्नम् आरब्धवान्। सः उवाच—‘नूनं रामः न ब्राह्मणं हतः, न परधनम् अन्यथा गृहीतः, न निर्धनं वा धन्यं वा निर्दोषं किञ्चन पीडितवान्? नूनं राजपुत्रः परस्त्रियं न अभिलषितवान्? किं कारणम्, यथा गर्भघातकः, दण्डकवनं निर्वासितः?