भरतः धर्मात्मा स्वगृहं प्रविष्टः, तं गृहं शोभाहीनं दृष्ट्वा, मातरं समुपलभ्य, स आदरात् तस्याः शुभे पादौ समस्पृशत्। सा कीर्तिमती जननी, पुत्रस्य शिरसि घ्राणं कृत्वा, आलिङ्ग्य चाङ्कमुपवेश्य, भरतं पृच्छितुम् आरब्धा। "कियत् रात्रयः तव पितामहम् उत्सृज्य गतस्य अतीतानि? शीघ्रगमनेन रथयात्रया काचित् क्लान्तिः त्वां न बाधते किम्? पितामहः कुशलम् अस्ति वा? मातुलः युधाजित् अपि कुशलम् अस्ति वा? पुत्र, यथा यथावत् सर्वं प्रवद," इति सा पप्रच्छ। कैकेय्याः पृष्टः, स राजपुत्रः कमलनयनः भरतः मातरं सर्वमाख्यात्। "अद्य सप्तमी रात्रिः यत् अहम् पितामहम् उत्सृज्य आगतः अस्मि। मातरः, पितामहश्च युधाजित् च कुशलिनौ। राजा तपस्वी मां धनरत्नैः समनुज्ञाय प्रेषितवान्, श्रान्तः सन् अहम् अग्रे आगतः। राजाज्ञया दूतैः प्रेरितः शीघ्रं प्राप्तवान्। मातरः, अहम् त्वां किञ्चित् पृच्छितुम् इच्छामि, त्वया वक्तव्यम्। तवायं सुवर्णमण्डितः शय्यो रिक्तः दृश्यते; इक्ष्वाकुवंश्या जनाः न प्रमुदिताः इव दृश्यन्ते। माता, राजा यः सदा तव अन्तःपुरे स्थितः, स अहम् द्रष्टुम् आगतः, अद्य तं न पश्यामि। पितरं पादौ गृहीत्वा द्रष्टुम् इच्छामि; स कुत्र स्थितः? किम् स कौसल्यायाः अन्तःपुरे अस्ति?" एवं पृष्टा कैकेयी, राज्यलोभेन मोहिता, प्रियं तु भीषणं वचनं तस्मै उवाच, यथार्थं जानन्ती अपि, न जानाति इति विभाव्य। "यः भाग्यवशात् सर्वेषां प्राणिनां आपतति, स ते पितरम् उपागतः; स महात्मा, यशस्वी, यज्ञरतः राजा धर्मपथम् गतः।" एवमुक्त्वा, तद्वचनं श्रुत्वा, भरतः शुद्धात्मा, कुलीनः, पितुः शोकवेगेन सहसा भूमौ पतितः। "हा नष्टोऽस्मि!" इति दुःखार्तः महाबाहुः भूमौ पतित्वा बाहू प्रसार्य विललाप। तं शोकेन आवृतं, पितृवियोगवेदनया क्लिष्टचित्तं, दीप्तिमन्तं भरतं, दुःखेन विवर्णं, सः उन्मत्तः इव रुरोद। "एष पितुः शय्या यया सदा शोभते स्म, यथा निर्मलः व्योमनि पूर्णेन्दुः मेघविनिर्मुक्ते रात्रौ। किन्तु अद्य तस्य विदुषः विना न शोभते—यथा व्योम चन्द्ररहितम्, वा जलहीनः समुद्रः।" स दुःखेन कण्ठमावृत्य, अश्रूणि निगृह्य, विजिगीषूणां श्रेष्ठः, वस्त्रेण मुखं छादयामास। तम् भूमौ पतितं, दुःखार्तं, वनस्थस्य छिन्नशाखां शालवृक्षस्य इव, तेजस्विनं, देवोपमं जनाः निरीक्ष्य तिष्ठन्ति स्म। मदोन्मत्तद्विपसदृशं, चन्द्रसूर्यसमप्रभं, तं दुःखपीडितम् उत्तिष्ठाप्य, इदं वाक्यमूचुः—"उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किं भूमौ शेते, महायशः राजपुत्र? धर्मिष्ठेषु मान्याः पुरुषाः न सभायां शोचन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञशक्तिः, सदाचारविद्यावाग्वान्; तव बुद्धिः राजगृहे सूर्यवत् दीप्तिमती।" स चिरकालं रुदन्, भूमौ परिभ्रमन्, मातरं बहुविधदुःखार्तः इदं वचनमब्रवीत्—"अहम् निश्चितवान् यत् राजा रामं अभिषेचयित्वा महायज्ञं करिष्यति, इति हृष्टः प्रस्थितवान्। किन्तु अधुना सर्वमिदं विपरीतम् जातम्; पितरं प्रियहितेषु रमन्तं न पश्यामि। माता, केन व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वम् गतः? धन्या रामः सर्वे च, येषां पितुः स्वहस्तेन संस्कारः कृतः। नूनं महात्मा राजा न जानाति मम आगमनम्; स हि शीघ्रं मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्। क्व स पितुः स्निग्धस्पर्शः हस्तः, येन सदा मम रजः अपाकरोति स्म? स मे भ्राता, पिता, मित्रं, यस्य दासः अहम्; त्वं शीघ्रं रामस्य, धर्मात्मनः, वृत्तान्तं वद। ज्येष्ठः धर्मज्ञस्य पितैव भवति; तस्य पादौ गृहीत्वा शरणं यास्यामि। यो धर्मज्ञः, सत्यव्रतः, नित्यकर्तव्यनिष्ठः, स राजा पितरं मम, तस्मै किं उक्तवान्, त्वया वक्तव्यम्। पितुः अन्त्यं पुण्यं वचनं श्रोतुम् इच्छामि।" एवं पृष्टा कैकेयी यथावत् तत्त्वतः वाक्यमब्रवीत्—"राजा 'राम! हे सीते! हे लक्ष्मण!' इति विलप्य स्वर्गलोकं गतः। तव पिता, कालपाशैः बद्धः महागज इव, अन्त्यं वचनमिदम् उक्तवान्—'ये कामार्थसिद्धाः ते रामं सीतया सह पुनः दृष्ट्वा, लक्ष्मणं च महाबलम् आगतम् पश्येयुः।'" एवमुक्त्वा, द्वितीयं दुःखदं वचनं श्रुत्वा, भरतः विषण्णः पुनः मातरं पप्रच्छ। "क्व स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः, यो लक्ष्मणेन सीतया च सह गतः?" सा माता, अप्रिये अपि, प्रियं वदितुं भीता, यथार्थं वचनम् उवाच—"स राजपुत्रः, मम पुत्रः, वल्कलाम्बरधारी, वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह दण्डकारण्यं महद् वनं गतः।