स तु भरतः, मातरं स्वां कैकेयीं दृष्ट्वा, वनवासात् प्रत्यागतः, सुतमनुरागात् प्रमुदितचित्ता, सुवर्णासनं परित्यज्य, उत्थाय तं सम्यक् प्रतीयमानं समागतम् अपश्यत्। धर्मनिष्ठः स भरतः स्वगृहं प्रविश्य, तस्याः शोभायाः रहितं गृहं दृष्ट्वा, मातरं समुपेत्य, तस्याः शुभे पादौ विनयेन गृहीत्वा, प्रणम्य तस्थौ। सा ख्यातकीर्तिः कैकेयी, पुत्रस्य शिरसि सुरभिं घ्रात्वा, समालिङ्ग्य, स्वाङ्के स्थापयित्वा, प्रियं पुत्रं पृच्छितुम् आरभत। "कियन्त्यः रात्रयः तात, तव पितामहस्य गृहम् उत्सृज्य गता इति? शीघ्रयानस्य चक्रगतस्य पथिकस्य ते श्रमः कच्चित् न बाधते? पितामहः कुशलः किम्? मातुलः युधाजित् कुशलः किम्? सर्वं मम कथय, तव यात्रा च तेषां च कुशलम्।" एवं कैकेय्या पृष्टः, राजसुतः कमलनयनः भरतः, मातरं सर्वं यथावत् अवेदयत्। "माते! सप्तमी इयं रात्रिः यदा पितामहगृहात् निर्गतः अस्मि; पितामहः च युधाजित् च कुशलौ। राजा तपोनिष्ठः मां धनरत्नानि दत्तवान्, श्रान्तः च अहम्, अतः अन्येभ्यः पूर्वमेव अत्र प्राप्तः। राजाज्ञया दूतैः प्रेरितः शीघ्रं आगतः अस्मि। माते, अहं त्वां किञ्चित् पृच्छितुम् इच्छामि, त्वया च वक्तव्यम्। एष ते सुवर्णभूषितः शय्या रिक्ता दृश्यते, इक्ष्वाकुवंश्या जनाः अपि न प्रमुदिता इव दृश्यन्ते। माते! राजा यः सदा तव एव कक्ष्यायाम् अधिकं कालयापयत्, तं द्रष्टुम् आगतः अस्मि, अद्य तु न पश्यामि। पितुः पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि; स कुतः? किम् ज्येष्ठायाः कौशल्यायाः कक्ष्यायामस्ति?" एवं पृष्टा कैकेयी, प्रियं तु भीषणं च, अप्रियं च, सत्यं विदित्वा अपि, राज्यलोभेन मोहिता, मृषावदती। "यः सर्वेषां प्राणिनां नियतः कालः, स तव पितरम् उपगतः; स महात्मा यशस्वी राजा, यज्ञनिष्ठः, धर्मपथं गतः।" एतद् श्रुत्वा भरतः, विशुद्धात्मा, कुलोत्पन्नः, पित्र्यशोकवेगेन सहसा भूमौ पतितः। "हा नष्टोऽस्मि!" इति करुणं वदन्, महाबाहुः भूमौ पतित्वा, बाहू प्रसार्य, विललाप। शोकसमाविष्टः, पित्र्यवियोगदुःखेन पीडितः, तेजस्वी भरतः, विमूढचित्तः, उग्रं विलपन्, दुःखमगात्। "एष सा पितुः शय्या, या पूर्वं शोभायमानाऽभूत्, पूर्णचन्द्रविमलाकाशमिव मेघविरहितम्; अद्य तु तस्य धीमतः विना न शोभते, चन्द्रविना नभः, जलविना सागरमिव।" स शोकनिगूढः, बाष्पं निगृह्य, कण्ठे गद्गदं कृत्वा, विजयी सुत्तमः, उत्तमवस्त्रेण मुखं छादयामास। तं भूमौ पतितं, दुःखेन विवर्णं, वनस्थशालशाखामिव छिन्नाम्, देवमिव दीप्तिमन्तं, सर्वे जनाः निरीक्षन्त। मत्तगजसदृशं, भूमौ चन्द्रसूर्यसमप्रभम्, शोकाभिभूतं तमुत्थाप्य, वाक्यम् ऊचुः— "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, किम् एवमिह शेते, महायशः कुमार? सत्पुरुषसमाजे, पूज्याः पुरुषाः, न शोचन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञशक्तिमान्, सदाचारविद्, पण्डितः, सुभाषितः, तव बुद्धिः राजगृहे सूर्यवत् दीप्तिमती।" स बहुकालं रुदन्, भूमौ परिभ्रमन्, मातरं बहुभिः दुःखैः अभिभूतः, इदं वचनम् अब्रवीत्— "अहं चिन्तयन्, राजा रामं अभिषेचयिष्यति, यज्ञं च करिष्यति इति, हर्षेण प्रव्रजितः। किं तु सर्वं विपरीतं जातम्; मम मनः भग्नम्, प्रियहिते नित्यं रममाणं पितरं न पश्यामि। माते, केन व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वं गतः? पुण्याः रामादयः, येषां पितैव संस्काराः कृताः। नूनं महात्मा राजा न जानाति मम आगमनम्; स हि शीघ्रमेव मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्। कुत्र स स्निग्धस्पर्शः पितुः हस्तः, येन सदा माम् रजः अपाकरोति? स मे भ्राता, पिता, सखा, यस्य दासः अहम्; शीघ्रं रामस्य, निष्कल्मषकर्मणः, वृत्तान्तं वद। ज्येष्ठः धर्मज्ञस्य पितृस्थानं प्राप्नोति; तस्य पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि, स एव मे शरणम्। स धर्मज्ञः, नित्यधर्मरतः, सत्यप्रतिज्ञः, दृढव्रतः; सुभगे, मम वीर्यवान् पिता तस्मै किं वचनम् उक्तवान्? पितुः अन्त्यं पुण्यं वचनं श्रोतुम् इच्छामि।" एवं पृष्टा कैकेयी, तत्त्वतः वचनम् अवदत्— "राजा 'राम! सीते! लक्ष्मण!' इति विलपन्, सर्वश्रेष्ठं लोकं गतः। तव पिता, कालपाशैः परिवृतः महागज इव, अन्त्यं वाक्यम् उक्तवान्— 'ये कामान् प्राप्स्यन्ति, ते रामं सीतया सह, लक्ष्मणं च पुनरागतम् द्रक्ष्यन्ति।'" एवं द्वितीयं दुःखदं वचनं श्रुत्वा, भरतः विषण्णः, मुखं शोकविक्लवम् अभवत्, पुनः मातरम् अपृच्छत्— "क्व स धर्मात्मा कौशल्यानन्दवर्धनः, यो भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया सह गतः?" एवं पृष्टा माता, प्रियं वक्तुं भीता अपि, यथावत् तत्त्वं वचनम् आरब्धा।