भरतः पितृगृहं प्रविश्य तत्र पितरं न दृष्टवान्। अतः स मातरं द्रष्टुं स्वगृहं कैकेयीमण्डलं गच्छति स्म। कैकेयी पुत्रं वनवासात् प्रत्यागतम् दृष्ट्वा सुवर्णासनं परित्यज्य हर्षपूर्णा उत्तस्थत्। धर्मनिष्ठः भरतः स्वगृहं प्रविश्य, यत्र शोभा नास्ति, मातरं दृष्ट्वा श्रद्धया तस्य शुभपादौ स्पर्शयामास। सा कीर्तिमती पुत्रस्य शिरः घ्रात्वा, अङ्के स्थापयित्वा, आलिङ्ग्य च, भरतं पृच्छितुम् आरभत। “कियन्त्यः रात्र्यः तव मातामहगृहात् गच्छतः गताः? त्वं त्वरितरथयात्रया श्रान्तः न वा?” इति कैकेयी पप्रच्छ। “मातामहः कुशलं अस्ति वा? तव मामा युधाजित् कुशलं अस्ति वा? पुत्र, सर्वं यात्रा-वृत्तान्तं तेषां च कुशलं वद।” कैकेयीपृष्टः राजा प्रियः पद्मनयनः भरतः मातरं सर्वं निवेदयामास। “माता, सप्तमी रात्रिः अधुना मातामहगृहात् गच्छतः अतीता। मातामहः युधाजित् च कुशलं स्तः। राजा तपोनिष्ठः मां धनरत्नानि दत्त्वा, श्रान्तं मां पूर्वं आगतम्। राजदूतैः शीघ्रं आगमनं प्रेरितः, अतः अहं त्वरया आगतः। माता, तव किञ्चित् पृच्छितुम् इच्छामि, त्वं सत्यं वक्तुम् अर्हसि। तव सुवर्णभूषितशय्या रिक्ता दृश्यते; इक्ष्वाकुवंशजनाः अपि प्रसन्ना न दृश्यन्ते। माता, राजा यत्र सर्वदा तव कक्षे स्थितः, तत्र अहं पितरं द्रष्टुम् इच्छन् आगतः, किन्तु अद्य न पश्यामि। पितुः पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि—सः कुत्र? वा ज्येष्ठायाः कौसल्यायाः कक्षे अस्ति?” कैकेयी तं प्रियं पुत्रं दुःखकरं अप्रियं च वाक्यम् उक्त्वा, सत्यं ज्ञात्वा अपि राज्यलोभेन मोहितचेतसा, अनजानवत् प्रत्युवाच। “यः सर्वेषां प्राणिनां नियतिः, सा तव पितरं प्राप्ता। महात्मा यशस्वी राजा यज्ञनिष्ठः धर्मपथं गतः।” एवं श्रुत्वा भरतः शुद्धात्मा कुलोत्पन्नः त्वरितं भूमौ पतितः, पितृवियोगदुःखेन अभिभूतः। “हाहा, अहं विनष्टः!” इति दुःखपूर्णं वचनं उच्चार्य, वीरः बाहू प्रसार्य भूमौ पतितः। तदा शोकवेष्टितः पितृमरणदुःखेन पीडितः, प्रकाशमानः भरतः मोहाभिभूतचित्तः उच्छैः विलपितुम् आरभत। “यः शय्या पूर्वं पितुः आसीत्, सा शोभायुक्ता आसीत्, यथा निर्मलः आकाशः पूर्णचन्द्रे मेघरहिते। किन्तु तस्य बुद्धिमतः वियोगेन अद्य न शोभते—यथा चन्द्ररहितः आकाशः, जलरहितः सागरः।” सः विजयी दुःखेन कण्ठः आवृत्य अश्रूणि निगृह्य, उत्तमवस्त्रे मुखं आवृत्य तिष्ठति स्म। तं दुःखितं भूमौ पतितं वनस्थशालद्रुमशाखावत्, देवसदृशं, सर्वे जनाः निरीक्ष्यन्ति स्म। पृथिव्यां मदोन्मत्तगजसदृशं, चन्द्रसूर्यसदृशं, शोकग्रस्तं तं उत्थाप्य, वाक्यम् ऊचुः— “उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किम् भूमौ शयितः, महाकीर्तिप्रभो? सत्पुरुषेषु मान्याः पुरुषाः सभायाम् शोकं न कुर्वन्ति। तव दानं यज्ञशक्ति च, आचारः विद्यावाक् च उत्तमा; तव बुद्धिः राजगृहे सूर्यवत् प्रकाशते।” सः दीर्घकालं रुदन् भूमौ परिवर्त्य, मातरं बहुदुःखैः अभिभूतः, इदं वचनं अब्रवीत्— “अहं चिन्तितवान् यथा राजा रामं अभिषेच्य यज्ञं करिष्यति, हर्षेण यात्रा आरभिता। किन्तु सर्वं विपरीतम् अभवत्; मनः भग्नम्, पितरं न पश्यामि, यः सदा प्रियहिते रमते। माता, कस्य व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वं गतः? धन्याः रामः अन्ये च, येषां पितुः स्वयं कृत्यं। नूनं महात्मा राजा आगमनं न जानाति; यः पितरं शीघ्रं मम शिरः स्पृशति। कः तस्य स्निग्धस्पर्शः हस्तः, यः नित्यं मम धूलिं अपाकर्षति? सः भ्राता, पिता, मित्रं, यस्य अहं सेवकः; शीघ्रं रामस्य, धर्मनिष्ठस्य, कर्मसु निर्मलस्य, वृत्तान्तं वद। ज्येष्ठः धर्मज्ञः पितृभवति; तस्य पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि, सः मे शरणम्। यः धर्मज्ञः, नित्यकर्मनिष्ठः, सत्यः, दृढव्रतः; हे सुभगे, राजा सत्यवीर्यः रामं किम् उक्तवान्?” “पितुः अन्तिमं शुभवचनं श्रोतुम् इच्छामि।” इति पृष्टा कैकेयी तत्त्वतः वाक्यम् उक्तवती। “राजा ‘राम! सीते! लक्ष्मण!’ इति विलप्य उत्तमं लोकं गतः। तव पिता, कालदशाबन्धैः परिवृतः महागजसदृशः, अन्तिमं वचनं उक्तवान्—‘ये कार्यसिद्धाः ते रामं सीतया सह प्रत्यागतं द्रक्ष्यन्ति, लक्ष्मणं च महाबलम् पुनः आगतम्।’” एतत् श्रुत्वा, द्वितीयं दुःखदं वचनं शृण्वन्, भरतः विषण्णः अभवत्, मुखं पतितं, पुनः मातरं पप्रच्छ। “सः धर्मात्मा कौसल्याया आनन्दः, यः भ्रातृ लक्ष्मणं सीतां च सह गतः, सः कुत्र?