भरतः, अयोध्यायां पुरुषान् स्त्रीश्च दृष्ट्वा, ये केचित् विकृतवेषाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, विरहव्याकुलचित्ताश्च, तानवलोक्य दुःखितमनाः, अशुभानि निमित्तानि नगरे दृष्ट्वा, राजगृहं प्रति प्रस्थितवान्। स तु, इन्द्रपुरीसमप्रभां नगरीं निष्कण्टकशिखरां, शून्यप्रासादां, परित्यक्तभवनां, रजःसंवृतद्वारतोरणां च दृष्ट्वा, शोकमग्नः अभवत्। स्वनगरे, यानि कदाचिदपि न दृष्टानि, तानि अनेकानि अमंगलानि दृष्ट्वा, महात्मा भरतः, शिरसा नम्रः, विषण्णचित्तः, हर्षहीनः, पित्र्यं गृहं प्रविवेश। तत्र तु पित्र्गृहे पितरं न दृष्ट्वा, स्वमातरं द्रष्टुम् स्वगृहं गतः। तत्र कैकेयी, स्वपुत्रं प्रव्राज्यागतं दृष्ट्वा, स्वर्णपीठम् उत्सृज्य, हृष्टा उत्थिता। धर्मनिष्ठः भरतः, शोभाविहीनं स्वगृहं प्रविश्य, मातरं दृष्ट्वा, प्रणिपत्य तस्याः पुण्यपादौ समस्पृशत्। सा ख्यात्या, तं शिरसि घ्रात्वा, अङ्के स्थाप्य, परिष्वज्य च, भरतं पृच्छितुम् आरब्धवती। "कियन्त्यः रात्र्यः ते पितामहगृहात् प्रस्थितस्य गताः? शीघ्ररथयात्रया कच्चित् न श्रमः त्वां बाधते? पितामहः कुशलः किम्? मातुलः युधाजित् च कुशलः किम्? पुत्र, सर्वं मार्गस्य च तेषां च कुशलं वद।" एवं पृष्टः कैकेय्या, राजपुत्रः प्रियः, पद्मनेत्रः भरतः, मातरं सर्वं न्यवेदयत्। "अद्य सप्तमी रात्रिः यत् पितामहगृहात् प्रस्थितः अस्मि; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलिनौ। राजा तपस्वी, मां धनरत्नानि दत्त्वा, यात्राश्रमात् पूर्वमेव आगतोऽस्मि। राजदूतैः त्वरा प्रेरितः, शीघ्रं प्राप्तवान्; मातः, अहं त्वां किञ्चित् पृच्छितुम् इच्छामि, त्वया वक्तव्यम्। एष ते सुवर्णाभूषितः शय्यासनः रिक्तः, इक्ष्वाकुवंश्या अपि न प्रमुदिताः दृश्यन्ते। मातः, राजा यः सदा तवान्तःपुरे स्थितः, तं द्रष्टुम् आगतः, अद्य तु न पश्यामि। पितुः पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि, स कुतः? अथवा ज्येष्ठायाः कौशल्यायाः कक्ष्यायां किम्?" ततः कैकेयी, राज्यलोभेन मोहिता, प्रियं च भीषणं च वचनं व्याजेन, सत्यं ज्ञात्वापि, भरतं प्रत्युवाच— "यः सर्वभूतानां नियतः कालः, स तव पितरं प्राप्तः; महात्मा धर्मनिष्ठः राजा स्वर्गीयं मार्गं गतः।" एवं श्रुत्वा, विशुद्धवंशसम्भूतः भरतः, पितृशोकाभिभूतः, सहसा भूमौ पतितः। "हा नष्टोऽस्मि!" इति दुःखार्तस्वरेण वदन्, महारथः बाहू प्रसार्य भूमौ पतितः। पितृवियोगशोकविपरीतचेताः, तेजस्वी भरतः, उच्छैः विलपन्, शोकेन संवृतः अभवत्। "एष पितुः शय्यासनं यत् पूर्वं शोभायुक्तम् आसीत्, पूर्णेन्दुनिर्मलदिवाकाशमिव, अद्य तु तस्मिन्नपि न शोभते—शून्यमिव नभः शशिनाविहीनम्, निर्जलमिव समुद्रम्।" स दुःखेन कण्ठमवबद्ध्य, अश्रूणि निगृह्य, विजयी मध्ये उत्तमः, शोभनवस्त्रेण मुखं पिधाय, भूमौ पतितः। तं शोकार्तं, भूमौ पतितं, वनस्थशालशाखां छिन्नामिव, देवसमप्रभं, दृष्ट्वा, सर्वे जनाः पश्यन्ति स्म। गजमत्तमिव, दिवाकरशशिसमप्रभं, शोकपीडितं तं उत्थाप्य, इदं वचः ऊचुः— "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किमर्थं त्वं भूमौ शेषे, महाकीर्ते राजपुत्र? साधूनां मध्ये, धर्मिष्ठैः पूज्यः, तवेदृशाः पुरुषा न शोचन्ति। दानयज्ञसम्पन्नः, सदाचारविद्यावाग्विशिष्टः, बुद्धिमान् त्वं, राजगृहे सूर्य इव प्रकाशसे।" स चिरकालम् अश्रुवर्षं कृत्वा, भूमौ परिवर्तन्, मातरं बहुविधशोकसम्पीडितः, इदं वचनम् अवदत्— "अहं मनसि निश्चित्य, राजा रामं अभिषेचयित्वा यज्ञं करिष्यतीति, हर्षेण प्रस्थितवान्। किं तु अद्य सर्वम् अन्यथा जातम्, मनः भग्नम्, न हि पितरं पश्यामि, यः सदा प्रियहितेषु प्रवृत्तः। मातः, केन व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वं गतः? धन्याः रामादयः, येषां पितैव संस्कारः कृतः। नूनं स महात्मा राजा न जानाति मम आगमनम्; स हि शीघ्रं मम शिरसि हस्तं स्थापयेत्। क्व सा स्निग्धस्पर्शा पितुः हस्तः, येन सदा माम् रजः शमयेत्? यः मे भ्राता, पिता, सखा, यस्याहं दासः, तं धर्मज्ञं रामं शीघ्रं कथय; तस्य पादौ ग्रहीष्यामि, स एव मे शरणम्। ज्येष्ठः धर्मज्ञस्य पितेव भवति; तस्मात् तस्य पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि। स धर्मज्ञः, सततव्रतः, सत्यवादी, दृतव्रतः; स महावीर्यः राजा, किमुक्तवान् रामं प्रति? पितुः अन्त्यं पुण्यं वचनं श्रोतुम् इच्छामि।" एवं पृष्टा सा कैकेयी, यथावृत्तं वचनं उक्तवती।