अयोध्यायां तदा देवताभ्यः यज्ञार्पणानि विक्षिप्तानि, यज्ञवाटाः च दुःस्थिताः सञ्जाताः। पुष्पविपणिषु अपि न मालाः न च अन्यानि विक्रयानि अद्य दृश्यन्ते। व्यापारीणः अपि यथापूर्वं न दृश्यन्ते; तेषां हृदयानि चिन्तायुक्तानि, व्यवसायाः स्थगिताः सञ्जाताः। देवालयेषु च वेदिकासु, पक्षिसंघाः अपि शोकसन्तप्ताः इव दृश्यन्ते। नगरस्य पुरुषाः स्त्रियः च, अशोभनवस्त्रधारिणः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, मनःसन्तप्ताः, विरहपीडिताः च दृश्यन्ते। एवं उक्त्वा भरतः, दुःखितचित्तः, अयोध्यायाः एते अशुभलक्षणानि दृष्ट्वा, राजमहालयं प्रति जगाम। स तदा इन्द्रनगरस्य इव दीप्तां अयोध्यां, रिक्तशिखरैः, परित्यक्तगृहैः, रजसावृतैः द्वारैः चावरणैः, दृष्ट्वा, शोकातिशयेन अभिभूतः अभवत्। नगरस्य अतीव अप्रियाणि दृश्यमानानि, यानि पूर्वं कदापि न अभवन्, तानि विलोक्य, महात्मा भरतः, नम्रशीर्षः, शोकग्रस्तः, प्रमुदितः रहितः, पितुः गृहं प्रविष्टः। तत्र वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, द्विसप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। पितुः गृहं प्रविश्य भरतः तत्र पितरं न अपश्यत्; ततः स मातुः स्वगृहं प्रति गन्तुम् उद्यतः। कैकेयी अपि पुत्रं, यः वनवासात् आगतः, दृष्ट्वा, सुवर्णासनं परित्यज्य, हर्षेण उत्थिता। धर्मनिष्ठः भरतः स्वगृहं प्रविश्य, यः अबलः अभवत्, मातरं दृष्ट्वा, स आदरात् शुभपादौ स्पृष्टवान्। सा प्रसिद्धा, तस्य शिरः जिघ्रित्वा, आलिङ्ग्य, गोदाम् उपवेशयित्वा, भरतं पृच्छितुम् आरब्धा। "कियत् रात्र्यः तव पितामहगृहात् निर्गम्य गताः? शीघ्रयात्रया रथेन क्लेशः तव न कुपितः वा? पितामहः कुशलः वा, मातुलः युधाजित् कुशलः वा? पुत्र, सर्वं यात्रा-वृत्तान्तं तेषां च कुशलं वद।" कैकेयीपृष्टः, राजपुत्रः, पद्मनयनः भरतः, मातरं सर्वं आचष्ट। "अद्य सप्तमी रात्रिः मम पितामहगृहात् निर्गम्य गताः; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलः। तपोनिष्ठः राजा मम धनं रत्नानि च दत्तवान्; यात्रायाः श्रान्तः अहम् अन्येभ्यः पूर्वं आगतः। राजदूतैः शीघ्रं प्रेषितः, शीघ्रं आगतः; मातः, अहम् त्वां किमपि पृच्छामि, त्वं वदितुम् अर्हसि।" "तव सुवर्णभूषितः शय्या रिक्ता; इक्ष्वाकुवंशजनाः अपि प्रमुदिताः न दृश्यन्ते। मातः, राजा यत्र तव कक्षे प्रायः स्थितः, तत्र अहम् तं द्रष्टुम् इच्छन् आगतः, अद्य तं न पश्यामि। पितुः पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि—क्व सः? वा ज्येष्ठायाः कौसल्यायाः कक्षे अस्ति वा?" कैकेयी तं प्रियं च भीषणं च अप्रियं च वाक्यं उवाच, सत्यं ज्ञात्वा अपि, राज्यलोभेन मोहितचित्ता, अज्ञानं दर्शयन्ती। "यः सर्वेषां प्राणिनां गती, सा तव पितरं प्राप्ता; महात्मा, यशस्वी, यज्ञनिष्ठः राजा धर्मपथं गतः।" एतत् श्रुत्वा भरतः, शुद्धः, कुलीनः, दुःखवेगेन पितृशोकात् भूमौ पतितः। "हाहा, विनष्टः अस्मि!" इति दुःखितः, महाबाहुः, बाहू प्रसारित्वा, भूमौ पतितः। तदा शोकेन आवृतः, पितृवियोगदुःखेन पीडितः, दीप्तः भरतः, भ्रमितचित्तः, उच्चैः विलपितुम् आरब्धः। "एष शय्या, या पितुः, पूर्वं शोभिता, शुद्धचन्द्रमण्डलवत्, मेघविहीनरात्रौ आकाशवत्, शोभते। किन्तु अधुना तस्मात् बुद्धिमतः रहिता न शोभते—चन्द्ररहितं आकाशमिव, जलरहितं समुद्रमिव।" स तु अश्रूणि निगृह्य, शोकग्रस्तकण्ठः, विजयी, उत्तमवस्त्रं मुखे आवृत्य, शोकम् अव्यक्तम् अकरोत्। तं शोकग्रस्तं, भूमौ पतितं, शालवृक्षस्य छिन्नशाखमिव, देवोपमं, तत्र उपविष्टाः दृष्ट्वा। मदोन्मत्तगजमिव, भूमौ चन्द्रसूर्यवत् दीप्तं, तं शोकाभिभूतं उत्थाप्य, इदं वाक्यं ऊचुः। "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किम् भूमौ शयितः, महायशः राजकुमार? यशस्विनः पुरुषाः, सत्पुरुषेषु पूज्याः, सभायाम् शोकं न कुर्वन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञनिष्ठः, आचारविद्, विद्यावान्, वाग्मि; तव बुद्धिः, विप्रशस्तः, राजमहले सूर्यवत् दीप्तः।" स तु दीर्घकालं रुदन्, भूमौ परिवर्तन्, मातरं, बहुशोकाभिभूतः, इदं वाक्यं उवाच। "अहम् अभिप्रायं कृतवान्—राजा रामं अभिषेचयित्वा यज्ञं करिष्यति—इति हर्षेण यात्रा आरब्धा। किन्तु सर्वं विपरीतम् अभवत्, मनः भग्नम्; पितरं, यः सदा प्रियहिते रमते, न पश्यामि।" "मातः, कस्य रोगेण राजा मम आगमनात् पूर्वं गतः? धन्याः रामः च अन्ये च, यैः पित्रा स्वयम् संस्काराः कृताः।" "नूनं महात्मा राजा न जानाति मम आगमनम्; पितरं शीघ्रं मम शिरः स्प्रष्टुम् अभवत्।" "क्व तस्य स्नेहशीतला हस्तः, यस्य कर्म निःकलुषम्, येन सदा मम रजः अपाकृतम्?" "यः मे भ्राता, पिता, मित्रं च, यस्य सेवकः अहम्, बुद्धिमन्तः शीघ्रं रामस्य, यस्य कर्म निर्दोषम्, वार्तां वद।" एवं भरतः, शोकसन्तप्तः, मातरं पृच्छन्, पितृवियोगदुःखेन अभिभूतः, अयोध्यायाः अशुभलक्षणानि दृष्ट्वा, राजमहालयं प्रविश्य, मातुः समीपं गत्वा, तस्य दुःखं प्रकटयन्, रामस्य वार्तां अधिजिज्ञासन्, तत्र स्थितः।