अयोध्यायाः नगरं प्रविशन् भरतः तत्र मन्दिराणि पुष्पमालाभिः रहितानि, तेषां प्राङ्गणानि अशुद्धानि, देवालयाः रिक्ताः, पूर्ववत् न शोभन्ते इति अपश्यत्। देवद्रव्याणि विकीर्णानि, यज्ञवाटाः तद्विधमवस्थायाः, पुष्पविपणिषु न मालाः न चान्यानि वस्तूनि दृश्यन्ते। व्यापारी अपि पूर्ववत् न दृश्यन्ते, तेषां हृदयानि चिन्तया व्याकुलानि, व्यवसायः स्थगितः। देवालयेषु मन्दिरेषु पक्षिसमूहाः अपि शोकसंपन्नाः इव दृश्यन्ते। नगरस्य नरनार्यः अपि अशुद्धवस्त्रधारिणः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, विरहेण अभिभूताः सन्ति। एवं अशुभानि लक्षणानि दृष्ट्वा, दुःखग्रस्तः भरतः राजप्रासादं जगाम। इन्द्रस्य नगरेव दीप्तायाः अयोध्यायाः शून्यशिखराणि, परित्यक्तगृहाणि, धूलिपाण्डुरद्वाराणि दृष्ट्वा, शोकमग्नः अभवत्। पूर्वं कदापि न दृष्टानि दुःखदानी दृश्यन्ति, तदा महात्मा भरतः, शिरः नमयन्, दुःखितचित्तः, हर्षरहितः, पितुः गृहं प्रविशन्। तत्र वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, द्विसप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। पितुः गृहे भरतः पितरं न दृष्ट्वा, मातुः गृहम् अगच्छत्। कैकेयी पुत्रं आगतम् दृष्ट्वा, स्वर्णपीठात् उत्थाय, हर्षपूर्णा अभवत्। धर्मनिष्ठः भरतः स्वगृहं प्रविशन्, यत्र शोभा नास्ति, मातरं दृष्ट्वा, तस्य शुभपादौ विनीतः स्पृष्टवान्। सा सुप्रसिद्धा, तस्य शिरः घ्राणं कृत्वा, आलिङ्ग्य, गोदं स्थापयित्वा, भरतं पृच्छितुम् आरब्धा। "कियन्त्यः रात्र्यः तव पितामहस्य गृहात् निर्गच्छतः गताः? शीघ्रयानस्य यात्रा ते क्लेशं न कृतवती किम्? पितामहः कुशलः अस्ति किम्? मातुलः युधाजित् अपि कुशलः अस्ति किम्? तव यात्रायाः, तयोः च कुशलं सर्वं कथय।" कैकेय्या पृष्टः, राजा प्रियपुत्रः, पद्मनयनः भरतः, मातरं सर्वं उक्तवान्—"अद्य सप्तमी रात्रिः मम पितामहस्य गृहात् निर्गच्छतः। मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलौ। तपस्वी राजा मम धनं रत्नानि च दत्तवान्। यात्रायाः श्रान्तः अहम् अन्येभ्यः पूर्वं आगतः। राजदूतैः त्वरितः आगच्छम्। मातः, त्वां किञ्चित् पृच्छितुम् इच्छामि, त्वया कथनीयम्। तव सुवर्णभूषितं शय्यासनं रिक्तम्, इक्ष्वाकुवंशीयाः जनाः हर्षपूर्णाः न दृश्यन्ते। मातः, राजा पूर्वं तव गृहे प्रायः स्थितः, अहम् तं द्रष्टुम् इच्छन्, अद्य तं न पश्यामि। पितुः पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि, सः कुत्र अस्ति? वा ज्येष्ठायाः कौसल्यायाः गृहे अस्ति किम्?" कैकेयी प्रियं च दुःखदं च, सत्यं ज्ञात्वा अपि, राज्यलोभेन मोहितचित्ता, भरताय उत्तरम् दत्त्वा अविदितवत् आसीत्। "यः सर्वेषां प्राणिनां अन्तः, तव पितरं प्राप्तः। महात्मा, यशस्वी, यज्ञनिष्ठः राजा धर्मपथं गतः।" एतद् श्रुत्वा, विशुद्धः, कुलोत्पन्नः भरतः, पितुः शोकवेगेन भूमौ पतितः। "हाहा, विनष्टोऽहम्!" इति दुःखपूर्णं वचनम् उक्त्वा, महाबाहुः वीरः, बाहू प्रसार्य, विषण्णः पतितः। तदा शोकग्रस्तः, पितुः मृत्युनाः पीडितः, दीप्तिमान् भरतः, मनः व्याकुलः, उच्चैः विलपन् अभवत्। "एष शय्या यः पितुः, पूर्वं शोभायुक्ता आसीत्, शुद्धचन्द्रमसि रात्रौ नभसि इव। तस्य बुद्धिमतः रहिता, अद्य न शोभते—चन्द्ररहितं नभः, वा जलरहितं समुद्रः इव।" अश्रूणि निगृह्य, शोकात् कण्ठः अवरुद्धः, विजयी श्रेष्ठः, उत्तमवस्त्रेण मुखं आवृत्य, भूमौ पतितः। तं दुःखितं, वनस्थे शालवृक्षस्य छिन्नशाखायाः सदृशं, देववत् दीप्तिमन्तं, सर्वे दृष्टवन्तः। मदोन्मत्तगजस्य सदृशं, भूमौ चन्द्रसूर्यवत् दीप्तिमन्तं, शोकग्रस्तं तं उत्थाप्य, इदं वचनं ऊचुः— "उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! किम् भूमौ शयितः, महायशः राजकुमार? साधूनां मध्ये, पूजिताः पुरुषाः, शोकं न कुर्वन्ति। दानशीलः, यज्ञाधिकारः, आचारविद्, विद्वान्, वाग्मिन्, बुद्धिः तव राजमहले सूर्यवत् दीप्तिमती।" सः दीर्घकालं रुदन्, भूमौ परिवर्तन्, मातरं बहुशोकाभिः पीडितः, इदं वचनं उक्तवान्—"अहम् चिन्तितवान्, राजा रामं अभिषिक्त्वा यज्ञं करिष्यति, हर्षेण यात्रा आरब्धा। किन्तु सर्वं विपरीतम् अभवत्, मनः भग्नम्, पितरं न पश्यामि, यः सदा प्रियहिते रमते। मातः, कस्य व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वं गतः? रामः च अन्ये च धन्याः, येषां पितुः स्वहस्तेन संस्कारः कृतः।" "नूनम् महात्मा राजा मम आगमनं न जानाति, यतः पितरं शीघ्रं मम शिरः स्प्रष्टुम् झुकति। कुत्र सा हस्तः, स्निग्धस्पर्शा, पितुः, यस्य कर्माणि निर्मलानि, या मम धूलिं सदा अपाकर्षति?