अयोध्यायाः नगरं दृष्ट्वा भरतः दुःखेन मनसा व्याकुलः अभवत्। सः गृहाणि अपश्यत्, यत्र कुटुम्बाः न भोजिताः, जनाः शक्तिहीनाः, गृहाणि च सौभाग्यविहीनानि दृश्यन्ति। देवालयेषु माल्यशोभा नास्ति, प्राङ्गणानि अपवित्राणि, मन्दिराणि रिक्तानि, पूर्ववत् न शोभन्ते। देवपूजायाः समर्पितानि विक्षिप्तानि, यज्ञवेदिका अपि तादृशी, पुष्पविपण्यां न माल्यं न अन्यानि वस्तूनि दृश्यन्ति। व्यापारी अपि यत्र पूर्वं दृश्यन्ते स्म, तत्र न दृश्यन्ते; तेषां चित्तानि चिन्तायुक्तानि, व्यवसायः स्थगितः। देवालयेषु पक्षिणां समूहः अपि विषण्णतया दृश्यते। नगरस्य पुरुषाः स्त्रियः च मलिनवस्त्रधारिणः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, तृष्णया पीडिताः दृश्यन्ति। एवं उक्त्वा भरतः, अशुभानि लक्ष्मणानि अयोध्यायां दृष्ट्वा, राजप्रासादं जगाम। तत्र, इन्द्रस्य नगरेव दीप्तायाः नगरीं दृष्ट्वा, शून्यशिखराणि, परित्यक्तगृहाणि, धूलिपूर्णरक्तद्वाराणि, दुःखेन अभिभूतः अभवत्। नगरस्य तादृशानि अप्रियाणि दृश्यन्ति, यानि पूर्वं कदापि न अभवन्; महात्मा भरतः, शिरः नतं, दुःखितमनाः, आनन्दहीनः, पितुः गृहं प्रविष्टः। तत्र, पितुः गृहे भरतः पितरं न अपश्यत्; अतः सः मातरं स्वगृहे द्रष्टुं जगाम। कैकेयी पुत्रं दृष्ट्वा, यः विदेशात् आगतः, हर्षेण स्वर्णासनं परित्यज्य उत्तस्थत्। धर्मनिष्ठः भरतः स्वगृहं प्रविष्टः, यः शोभाहीनः अभवत्, मातरं दृष्ट्वा, सः श्रद्धया तस्याः शुभपादौ स्पृष्टवान्। सा सुप्रसिद्धा, तं गोत्रं गन्धं गृह्य आलिङ्ग्य च, गोदाम् उपवेशयित्वा, भरतं पृच्छितुम् आरब्धा। सा पृच्छति—“कियत् रात्र्यः तव पितामहस्य गृहात् निर्गत्य गताः? तव शीघ्रगमनस्य रथेन श्रान्तिः न बाधितः? पितामहः कुशलः वा, मातुलः युधाजित् कुशलः वा? पुत्र, यात्रायाः सर्वं कथय, तेषां च कुशलं।” कैकेय्याः प्रश्नान् शृण्वन्, राजपुत्रः, पद्मनयनः भरतः, मातरं सर्वं उक्तवान्—“अद्य सप्तमी रात्रिः पितामहस्य गृहात् निर्गत्य यातः। मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलौ। राजा, तपस्याम् स्थितः, मम धनं रत्नानि च दत्तवान्; श्रान्तः सन्, अन्येभ्यः पूर्वं अत्र आगतः। राजदूतैः त्वरितः आगतः; मातः, अहं त्वां किञ्चित् पृच्छितुम् इच्छामि, त्वं वक्तव्याः। यः तव सुवर्णभूषितः शय्यः शून्यः, इक्ष्वाकुवंशीयाः जनाः हर्षिताः न दृश्यन्ते। मातः, राजा पूर्वं तव गृहे अधिकं कालं स्थितः, अहं तं द्रष्टुम् इच्छन् आगतः, किं तं न पश्यामि। पितुः पादौ स्पृष्टुम् इच्छामि—कुत्र सः? किं कौलस्याः ज्येष्ठायाः गृहे स्थितः?” कैकेयी तस्मै प्रियं च दुःखदं च अप्रियं च वाक्यम् उक्तवती, सत्यं ज्ञात्वा अपि, राज्यलुब्धया मोहितमनसा, अविदितवत् वदति—“यः सर्वेषां प्राणिनां भाग्यः, सः तव पितरं प्राप्तः; महान्, प्रसिद्धः, यज्ञनिष्ठः राजा धर्ममार्गं गतः।” एवं वाक्यं शृण्वन्, भरतः, शुद्धः, कुलोत्पन्नः, त्वरया भूमौ पतितः, पितुः शोकबलात् अभिभूतः। “हाहा, नष्टः अस्मि!” इति दीनं वाक्यं उच्चार्य, महाबाहुः वीरः, दुःखात् बाहू प्रसार्य भूमौ पतितः। पितुः निधनात् शोकग्रस्तः, दीप्तिमान् भरतः, विक्षिप्तचेताः, उच्चैः विलपितुम् आरब्धः। “यः शय्यः पूर्वं पितुः आसीत्, सा शोभायुक्ता आसीत्, पूर्णचन्द्रेण निर्मलाकाशः यथा। अधुना तस्य पण्डितस्य वियोगात्, सा न शोभते—चन्द्ररहितः आकाशः वा, जलहीनः समुद्रः वा।” शोकात् गद्गदगले, अश्रु संयम्य, विजयी अग्रणीः, उत्तमवस्त्रं मुखे आवृत्य स्थितः। तं दुःखितं, भूमौ पतितं, वनस्थस्य शालवृक्षस्य शाखा यथा, देवसदृशं, तं दृष्ट्वा जनाः अपश्यन्। मदोत्कटं गजं यथा, भूमौ चन्द्रसूर्यवत् दीप्तिमन्तं, तं शोकग्रस्तं उत्थाप्य, वाक्यं अब्रुवन्— “उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ! कथं भूमौ शयितः, महाकीर्ते राजपुत्र? तव यथा, सत्कृताः धर्मिष्ठेषु, सभायां शोकं न कुर्वन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञशक्तियुक्तः, तव आचारः, विद्या, वाक् उत्तमा; तव बुद्धिः, विप्र, प्रासादे सूर्यवत् दीप्तिमती।” सः दीर्घकालं रुदन्, भूमौ परिवर्त्य, मातरं बहुधा दुःखितः, इदं वाक्यम् अब्रवीत्—“अहं निश्चितवान्, राजा रामं अभिषिक्तुं यज्ञं च कर्तुं, हर्षेण यात्रायाः आरम्भः कृतः। अधुना सर्वं विपरीतम् अभवत्, मनः भग्नम्, यः प्रियं हितं च कर्तुं सदा इच्छति, तं पितरं न पश्यामि। मातः, केन व्याधिना राजा मम आगमनात् पूर्वं गतः? धन्याः रामः च अन्ये च, येषां पितुः स्वहस्तेन संस्कारः कृतः। नूनं महा-राजः प्रसिद्धः, मम आगमनं न जानाति; यः पितरं शीघ्रं नमति मम शीर्षे स्पृशति।” एवं भरतः, दुःखशोकाभिभूतः, मातरं पृच्छन्, पितुः वियोगात् विलपन्, अश्रुपूर्णः, अयोध्यायाः अशुभानि दृष्ट्वा, राजगृहं प्रविश्य, मातुः समीपं गतः।