द्वारपालाः समुत्थाय भरतम् अभ्युपेत्य जयमपृच्छन्; तैः सह स गच्छन्, बहुभिः चिन्ताभिः मनसि समाक्रान्तः, द्वारस्थाः जनान् प्रणम्य अगच्छत्। तत्र राघवः अश्वान् वहनक्लान्तं सारथिम् इदं वचनम् उवाच— “अपराधरहित, किमर्थं मां शीघ्रं समानीयते?” इति। “मम हृदयं पापशङ्कया गृहीतम्, स्वभावः च विपर्यस्तः इव दृश्यते; पूर्वं अपि एतानि लक्षणानि श्रुतानि, यदा राजानः नष्टाः अभवन्। हे सारथे, एतानि सर्वाणि लक्षणानि अत्र पश्यामि—रजसा आवृताः अपवित्राः च राजमार्गाः, सर्वत्र कठोरता दृश्यते। द्वाराणि न सम्यक् रुद्धानि, शोभा नास्ति, होमोपहाराः उपेक्षिताः, धूपधूमेण आकाशः आवृतः। गृहेषु अनशितपरिवारान्, शक्तिहीनान् जनान्, लक्ष्मीहीनानि च गृहाणि पश्यामि। देवायतनानि पुष्पमालाभिः विहीनानि, अपवित्राङ्गणानि, मन्दिराणि रिक्तानि, पूर्ववत् न शोभन्ते। देवोपहाराः विकीर्णाः, यज्ञवाटिकाः च तादृशाः; पुष्पविपणिषु न मालाः नान्यदपि दृश्यते। व्यापारीणः अपि यथापूर्वं न दृश्यन्ते; तेषां चिन्ताग्रस्तानि मनांसि, व्यापारः अपि निष्टन्थितः। देवालयेषु देवगृहेषु पक्षिसङ्घाः अपि शोकाकुलाः दृश्यन्ते। नगरस्य नरनार्यः च मलिनवस्त्रधारिणः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तारताः, विरहव्याकुलाः पश्यामि।” एवं उक्त्वा भरतः, आयोध्यायां तानि अमङ्गलानि लक्षणानि दृष्ट्वा, दुःखेन मनसा, राजगृहं जगाम। स तु नगरं इन्द्रपुरीप्रभम्, रिक्तशिखरं, परित्यक्तप्रासादं, रजसा रक्तद्वारं द्वारश्च दृष्ट्वा, शोकसमाविष्टः अभवत्। स्वनगरे पूर्वं अदृष्टानि दुःखानि बहूनि निरीक्ष्य, महात्मा भरतः शोकसन्तप्तचित्तः, शिरसा नम्रः, निरानन्दः पितुः गृहम् प्रविवेश। पितुः गृहे तु भरतः तं पितरं न दृष्ट्वा, स्वमातरम् एव स्वगृहे द्रष्टुं ययौ। कैकेयी अपि तम् आत्मजम् आगतम् दृष्ट्वा, प्रमुदिता सुवर्णासनात् उत्थाय, पुत्रं समभ्यगच्छत्। धर्मनिष्ठः भरतः, स्वगृहं शोभाविहीनम् प्रविश्य, मातरं दृष्ट्वा, तस्याः पादयोः प्रणिपत्य, सान्त्वनपूर्वम् उपस्पृश्य, उपविष्टः। सा प्रसिद्धा कैकेयी तम् अङ्के उपवेश्य, शिरसि घ्रात्वा, आलिङ्ग्य च, भरतं पृच्छितुम् आरब्धा— “कियत् रात्रयः तव पितामहगृहात् गच्छतः अतीतानि? शीघ्रयात्रया रथेन श्रमः कच्चित् त्वां न बाधते? पितामहः कुशली कच्चित्, मातुलः युधाजित् अपि कुशलः? पुत्र, सर्वं मार्गस्य च कुशलं मम आख्याहि।” कैकेय्या एवमुपपृच्छः, राजपुत्रः प्रियः, पद्मनेत्रः भरतः मातरं प्रत्युवाच— “अद्य सप्तमी रात्रिः यत् अहं पितामहगृहात् निर्गतः; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलिनौ। राजा तपोनिष्ठः मां धनरत्नैः सम्पूज्य, श्रमात् अग्रे आगतः अस्मि। राजदूतैः शीघ्रं प्रेषितः, अहम् आगतः अस्मि; मातः, अहम् त्वां किञ्चित् पृच्छामि, त्वं मम सत्यम् आख्याहि। तव एष सुवर्णालङ्कृतः शयनः रिक्तः, इक्ष्वाकुवंश्या जनाः अपि न प्रमुदिताः दृश्यन्ते। मातः, राजा यः तव गृहे सदा स्थितः, अहम् तं द्रष्टुम् आगतः, अद्य तु न पश्यामि। पितुः पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि—क्व सः? उत वा ज्येष्ठायाः कौशल्यायाः गृहे अस्ति?” कैकेयी तु प्रियं च भीषणं च अप्रियम् अपि वाक्यं सुताय उक्तवती, यथार्थं ज्ञात्वा अपि, राज्यलोभेन मोहिता— “यः कालः सर्वेषां प्राणिनां आगच्छति, सः तव पितरम् उपागतः; सः महात्मा, यशस्वी, यज्ञरतः राजा धर्मपथं गतः।” एतत् श्रुत्वा भरतः, शुद्धात्मा, कुलसम्भवः, पित्र्यशोकवेगेन सहसा भूमौ पपात। “हन्त, नष्टोऽस्मि!” इति दुःखार्तः, भुजौ प्रसार्य, महाबाहुः भूमौ न्यपतत्। पित्र्यशोकसमाविष्टः, संतप्तः, प्रकाशितः भरतः, विमूढचित्तः, उन्मत्तवत् उच्चैः विललाप। “एष शय्यासनं यत् पितुः, पूर्वं शोभनं बभूव—यथा निर्मलाकाशे पूर्णचन्द्रे, मेघरहिते। अद्य तु तस्मिन् धिमति हीने न शोभते—यथा चन्द्रहीनः आकाशः, जलरहितः सागरः इव।” स दुःखेन गद्गदकण्ठः, अश्रूणि निगृह्य, उत्तरीयेन मुखं छादयामास। तम् एवम् अवस्थितं, शोकविह्वलम्, भूमौ पतितम्, वनस्थशालशाखामिव छिन्नाम्, देवसदृशम्, तत्र उपस्थिताः दृष्ट्वा। मदोद्धतमत्तगजसमदृशं, भूमौ स्थितं, चन्द्रसूर्यसमप्रभम्, शोकसन्तप्ताः, उत्थाप्य, वचनम् ऊचुः— “उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, महायशः कुमार! सत्पुरुषेषु पूज्येषु, सभा मध्ये, त्वद्विधाः पुरुषाः न शोचन्ति। त्वं दानशीलः, यज्ञशक्तिसम्पन्नः, सदाचारविद्, शीलवान्, वाग्मी; त्वदीया बुद्धिः राजभवने सूर्यवत् प्रकाशते।” एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्याः आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः।