भरतः पथि सञ्चरन्, तस्य रथमार्गस्य दुःस्वप्नदृष्टिवद् अशुभलक्षणानि दृष्ट्वा, रथचरणे स्थितं सारथिं सम्बोधयन् उवाच— "एतेषां लक्षणानां प्राप्त्या मम चित्तं विकुलितं जातम्; नूनं बान्धवानां मध्ये कुशलं दुरापमेव।" पुनरपि सः विषण्णचित्तः, "सर्वथा, यदा मोहः नास्ति, तदा मम हृदयं निमज्जति; अहं विषण्णः, हृदयं निगृहीतम्, भीतः अस्मि, इन्द्रियाणि च प्रच्युतानि," इति सन्दिग्धमनाः वदति स्म। एवं चिन्तयन् भरतः शीघ्रं वैजयन्तद्वारम् अतिवहन्, इक्ष्वाकुवंशरक्षितां पुरीं प्रविवेश; तस्य रथः दीर्घयात्रया श्रान्तः आसीत्। द्वारपालाः उत्थाय, तस्मात् जयस्य पृष्ट्वा, तेन सह गताः; द्वारस्थैः सह प्रणम्य, बहुशः चिन्तायुक्तहृदयः सः अग्रे प्रस्थितः। तत्र राघवः श्रान्तसारथिम् इत्याह— "निर्दोष, किं हेतोः मां इत्थं शीघ्रं आनयः?" इति। तदा सः पुनरुवाच— "मम हृदयं अशुभसंस्कारैः गृहीतम्, स्वभावः च विकलः; एतानि चिन्हानि पूर्वं अपि श्रुतानि, यदा राजानः मृत्युं प्राप्नुवन्ति।" "सारथे, सर्वाणि तानि लक्षणानि अत्र पश्यामि; अपरिमृष्टाः पन्थानः, सर्वत्र कठोरता दृश्यते।" "द्वाराणि सम्यक् न रुद्धानि, शोभा नास्ति, होमकर्माणि उपेक्षितानि, धूपधूमेण वायुः व्याप्तः।" "गृहाणि तु, येषां कुटुम्बिनः न भोजिताः, तत्र जनाः निर्जीवाः, लक्ष्मीविहीनानि गृहाणि पश्यामि।" "मन्दिरेषु पुष्पमाल्यशोभा नास्ति, यज्ञवाटिकाः अपवित्राः, देवालयाः रिक्ताः, यथापूर्वं न शोभन्ते।" "देवताभ्यो दत्तानि द्रव्याणि विक्षिप्तानि, यज्ञवाटिकाः च तथा; पुष्पविपणिषु न मालाः न चान्यद् वस्तु दृश्यते।" "वणिजः अपि न दृश्यन्ते यथापूर्वं; तेषां हृदयानि चिन्तायुक्तानि, व्यापारः च स्थितः।" "मन्दिरेषु चैव देवायतनेषु विहगसंघाः अपि विषण्णाः इव दृश्यन्ते।" "पुरजनाः पुरुषाः स्त्रियश्च, अपवित्रवेषाः, अश्रुपूर्णलोचनाः, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, तृष्णया पीडिताः इति पश्यामि।" एवं कथयित्वा, भरतः, अशुभलक्षणदर्शनात् मनःक्लेशेन युक्तः, अयोध्यायाः तानि लक्षणानि दृष्ट्वा, राजगृहं प्रति जगाम। तत्र सः, इन्द्रपुरीसदृशां, किन्तु रिक्तशिखरां, परित्यक्तप्रासादां, रजःसंवृतद्वारतोरणां नगरीं दृष्ट्वा, शोकमग्नः अभवत्। यानि यानि अप्रियाणि तत्र दृष्टानि, ये पूर्वं कदापि नासन्, तानि दृष्ट्वा, महात्मा भरतः, शिरसा झुकितः, मनसा विषण्णः, हर्षशून्यः, पितुः गृहं प्रविवेश। ततः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना कृतायाम् अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। पित्रगृहे तु तत्र भरतः स्वपितरं न दृष्ट्वा, मातरं स्वगृहस्थां द्रष्टुं गतः। सुतं स्वमागतं दृष्ट्वा, कैकेयी स्वर्णपीठात् उत्थाय, हर्षेण त्वरया प्रतिगृह्य, तं धर्मात्मानं भरतं सस्नेहम् अभिवाद्य, पादयोरपि स्पृशन्, शिरसि च घ्राणं कृत्वा, अङ्के स्थापयित्वा, पृष्टवती। "कियतीः रात्र्यः तात, त्वं पितामहगृहात् प्रव्रजितः? शीघ्रगमनश्रमेण किं त्वं न क्लान्तः?" "पितामहः कुशलः? मातुलः युधाजित् अपि कुशलः? पुत्र, सर्वं मार्गस्य कुशलं मे कथय।" एवं कैकेय्या पृष्टः, स राजा प्रियः, पद्मलोचनः भरतः, मातरं सर्वं न्यवेदयत्। "अद्य सप्तमी रात्रिः या पितामहगृहात् प्रस्थितः अस्मि; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलौ।" "राजा तपोधनः मां धनरत्नानि दत्त्वा, यात्राश्रमेण अहं अग्रे प्राप्तः।" "राजाज्ञया प्रेषितैः दूतैः प्रेरितः शीघ्रं प्राप्तः; मातः, अहं त्वां किञ्चित् पृच्छामि, त्वं मे वक्तुमर्हसि।" "एष ते सुवर्णभूषितः शय्या रिक्ता, इक्ष्वाकुवंशजनाः अपि न प्रमुदिताः।" "मातः, राजा यः तव कक्ष्यायाम् अधिकं कालं स्थितः, तं द्रष्टुम् आगतः, अद्य तु न पश्यामि।" "पितुः पादौ स्प्रष्टुमिच्छामि—क्व सः? किम् ज्येष्ठायाः कौसल्यायाः कक्ष्यायाम् अस्ति?" कैकेयी तु, सत्यं ज्ञात्वापि, राज्यलोभमोहिता, प्रियं तु भयङ्करं च, अप्रियम् उक्तवती— "यद् भाग्यं सर्वभूतानां, तत् तव पितरं प्राप्तम्; स धर्मनिष्ठः, महात्मा, राजर्षिः, स्वर्गमार्गं गतः।" एतच्छ्रुत्वा, शुद्धात्मा, कुलोद्भवः भरतः, पितुः शोकवेगेन सहसा भूमौ पतितः। "हा नष्टोऽस्मि!" इति दुःखार्तः, बाहू प्रसार्य, वीरः भूमौ पतितः। ततो विलपन्, पित्र्यशोकेन संतप्तः, विमूढचित्तः, दीप्तिमान् भरतः, उचैः शोकं व्याहरत्। "एष शय्या या पितुः, या पूर्वं शोभते स्म, यथा निर्मलाकाशे शरत्पूर्णे चन्द्रेण सह, मेघरहिते रात्रौ।" "सा चेदानीं तस्य धीमतः विना न शोभते—यथा चन्द्रविहीनः आकाशः, वा जलहीनः सागरः।" स दुःखेन नयनजलं निगृह्य, कण्ठे गाढदुःखपीडितः, विजिगीषुषां श्रेष्ठः, वस्त्रेण मुखं छादयामास। तं भूमौ पतितं, दुःखार्तं, वनस्थशालशाखेव छिन्नाम्, देवसमं दीप्तिमन्तं दृष्ट्वा, सर्वे जनाः तं निरीक्ष्य स्थिताः।