भरतः, नगरं दृष्ट्वा, यत्र नित्यः शब्दः तु अद्य न विराजते, यत्र नगरं मन्दगतिं प्राप्नोति, अनेकानि अपशकुनानि च दुष्टानि लक्षयति, चिन्तायाम् निमग्नः अभवत्। सः सारथिम् उवाच—"एतेषु अपशकुनेषु मनः मे व्यथितम्; निश्चितं, हे सारथे, स्वजनमध्ये शुभं दुरलभम्।" तदा, भ्रमः अभावः यत्र, तत्र हृदयम् अधः पतितम् इव; विषण्णः, हृदयम् दीनम्, भीतः, इन्द्रियाणि च कम्पितानि अभवत्। इक्ष्वाकुवंशेन रक्षितायाम् नगरीम्, वैजयन्तद्वारम् उपनम्य, भरतः शीघ्रं प्रविष्टः, यानम् च दीर्घयात्रया क्लान्तम्। द्वारपालाः उत्थाय तं विजयं पृष्टवन्तः; तैः सह, अनेकचिन्तायुक्तहृदयः, द्वारस्थैः नमस्कृत्य, प्रस्थितः। तत्र, राघवः सारथिम् अश्वयाननाय क्लान्तं दृष्ट्वा उवाच—"हे निर्दोष, किमर्थम् अहम् इतः शीघ्रं आनयितः?" तस्य हृदयम् अशुभपूर्वकसंशयेन ग्रस्तम्, स्वभावः च विकलः; पूर्वं एतादृशानि लक्षणानि श्रुतानि, यत्र नृपाणां निधनम् अभवत्। सारथे, इह सर्वाणि तानि लक्षणानि पश्यामि—मार्गाः असम्मार्जिताः, सर्वत्र कठोरता दृश्यते। द्वाराणि अपि सम्यक् न रुद्धानि, शोभा सर्वत्र नष्टा, देवपूजा च उपेक्षिता, धूपधूमेन वायु व्याप्तः। गृहाणि, यत्र जनाः न भोजनम् कृतवन्तः, उत्साहहीनाः, भाग्यहीनानि च दृश्यन्ते। देवस्थानानि पुष्पमालाभिः रहितानि, प्राङ्गणानि असौच्ययुक्तानि, मन्दिराणि रिक्तानि, पूर्ववत् न दीप्तानि। देवदत्तानि नैव सम्यक् सम्पूर्णानि, यज्ञवाटाः च विकृताः; पुष्पविपणिषु मालाः वा अन्यानि वस्तूनि न दृश्यन्ते। वणिजः अपि यथापूर्वं न दृश्यन्ते; तेषां मनांसि चिन्तायुक्तानि, व्यापारः च स्थगितः। देवालयेषु, देवस्थानेषु, पक्षिसमूहः अपि विषण्णः इव। नगरमध्ये नरनार्यः अशुचिवेषाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, विरहग्रस्ताः दृश्यन्ते। एतेषु वाक्येषु उक्त्वा, भरतः, मनः व्यथितः, अयोध्यायां एतानि अशुभलक्षणानि दृष्ट्वा, राजप्रासादं अगच्छत्। सः नगरम् इन्द्रस्य सदृशं, शून्यशिखरैः, परित्यक्तगृहैः, धूलिमयैः रक्तद्वारैः, निर्यातनैः दृष्ट्वा, शोकमग्नः अभवत्। तत्र, बहूनि अप्रियाणि, यानि पूर्वं नगरे न अभवन्, दृष्ट्वा, महात्मा पुत्रः, शिरः नमयन्, मनः दीनम्, आनन्दहीनः, पितुः गृहं प्रविष्टः। तत्र, पितुः गृहे, भरतः पितरं न अपश्यत्; अतः स्वमातुः गृहम् अगच्छत्। कैकेयी, पुत्रं वनवासात् आगतम् दृष्ट्वा, स्वर्णासनं परित्यज्य, हर्षेण उत्थाय, भरतः धर्मनिष्ठः, स्वगृहम् प्रविश्य, मातरं दृष्ट्वा, तस्य शुभपादौ विनयेन स्पृष्टवान्। सा ख्यातिमती, तस्य शिरः घ्रात्वा, गोदाम् उपवेशयित्वा, आलिङ्ग्य, भरतम् पृच्छितुम् आरभत्। "कियत् रात्र्यः तव पितामहगृहात् प्रस्थितस्य गताः? शीघ्रयानयात्रया क्लान्तिः तव न बाधते?" "पितामहः कुशलः अस्ति वा? मातुलः युधाजित् कुशलः वा? पुत्र, सर्वं यात्रा-वृत्तान्तं तेषां कुशलं च वद।" एवं पृष्टः, राजपुत्रः, पद्मनयनः भरतः, मातरं सर्वं उक्तवान्—"अद्य सप्तमी रात्रिः, यत्र अहम् पितामहगृहात् प्रस्थितः; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलौ।" राजा तपोनिष्ठः, मम धनं रत्नानि च दत्तवान्; यात्रा-क्लान्त्या, अन्यान् पूर्वं अहम् आगतः। राजदूतैः प्रेषितः, शीघ्रं आगच्छामि; मातः, अहम् तव किमपि पृच्छितुम् इच्छामि, त्वं वदितव्या। तव सुवर्णाभरणयुक्तं शय्यासनं रिक्तम्, इक्ष्वाकुवंशजनाः अपि न आनन्दिताः इव दृश्यन्ते। मातः, राजा पूर्वं तव गृहे प्रायः स्थितः; अहम् तं द्रष्टुम् आगतः, किन्तु अद्य न पश्यामि। पितुः पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि—कुत्र सः? किं वा ज्येष्ठायाः कौसल्यायाः गृहे अस्ति? कैकेयी तं प्रत्युवाच, प्रियं च दुःखं च अप्रियं च वाक्यम्, सत्यं ज्ञात्वा अपि, राज्यलोभेन मोहितचेतसा, अविदितवत् इव। "यः सर्वेषां प्राणिनां भाग्यं, तव पितरम् अभ्यागतम्; महात्मा, यशस्वी, यज्ञनिष्ठः राजा, धर्ममार्गं गतः।" एवं वाक्यं श्रुत्वा, भरतः शुद्धः, कुलोत्पन्नः, पितुः शोकवेगात् भूमौ पतितः। "हाहा, विनष्टः अस्मि!" इति दुःखयुक्तं वाक्यं उच्चार्य, महाबाहुः वीरः, बाहू प्रसार्य, भूमौ पतितः। तदा, शोकावृतः, पितुः निधनदुःखेन पीडितः, दीप्तिमान् भरतः, मनः विक्षिप्तम्, उच्चैः विलपितुम् आरभत्। "एष शय्यासनः, यः मम पितुः अभवत्, पूर्वं शोभनः, पूर्णचन्द्रेण निर्मलाकाशः इव विराजितः।" "किन्तु तस्य बुद्धिमतः वियोगात्, अद्य न शोभते—चन्द्ररहितः नभः इव, जलरहितः समुद्रः इव।" अश्रूणि निगृह्य, शोकात् कण्ठः बद्धः, विजयी श्रेष्ठः, उत्तमवस्त्रेण मुखम् आच्छाद्य, शोकमग्नः अभवत्। एवं, वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः श्राव्यः।