भरतः पथि शीघ्रं प्रयातः, पुरा यथा, तदाऽन्यथा वायुः न प्रवाति स्म, न च तत्र दुन्दुभीनां, मृदङ्गवीणानां च संयुक्तनिनादः श्रूयते स्म। तदा सः चिन्तयन्—कुतः एषः सततशब्दः अद्य उपशमितः? कुतः पुरी मन्दगत्या सञ्चलति? अहं बहून् अमङ्गलदुष्टलिङ्गान् पश्यामि। तेषु अमङ्गललिङ्गेषु मनः क्लिष्टम् अभवत्; नूनम्, सारथे, स्वजनानां कुशलम् दुर्लभम् इति सः मनसि व्याकुलः। यदा भ्रमो नास्ति, तदा मम हृदयं पतितम् इव; अहं शोकाकुलः, मनः निगृहीतम्, भीतः, इन्द्रियाणि च विक्षिप्तानि। एवं चिन्तयन् भरतः, इक्ष्वाकुवंशसंरक्षितां पुरीं वैजयन्तद्वारद्वारा प्रविश्य, दीर्घयात्रया श्रान्तरथः, शीघ्रं नगरं प्रविष्टः। द्वारपालाः उत्थाय, तस्य विजयम् अपृच्छन्; तैः सह गच्छन्, मनसि नानाशङ्कया पीडितः, द्वारस्थैः साभिवादनं कृत्वा प्रतस्थे। तत्र राघवः सारथिं, अश्वसञ्चारणेन श्रान्तम्, इत्युक्तवान्—'निर्दोष, का हेतोः अहम् इत्थं शीघ्रम् आनीतः?' इति। 'मनसि मे पापसंशयः प्रविष्टः, स्वभावः अपि पतति इव; पूर्वं मया एतानि लिङ्गानि श्रुतानि यदा राजा नष्टः। हे सारथे, सर्वे एते लक्षणाः अहम् अत्र पश्यामि—रथ्याः अपि अपवित्राः, सर्वत्र च कटुत्वं दृश्यते। द्वाराणि न यथावत् रुद्धानि, सर्वः शोभा नष्टा, होमादिकं न क्रियते, धूपधूमेण च व्याप्तम् आकाशम्। गृहेषु अपि, येषां कुलानि न भोजितानि, तान् पश्यामि; जनाः उत्साहहीनाः, गृहाणि च लक्ष्मीविहीनानि। देवायतनानि अलङ्कृतमालाविहीनानि, यज्ञवाटिकाः अपवित्राः, देवगृहाणि रिक्तानि, न इव पूर्वं शोभन्ते। देवदानानि विक्षिप्तानि, यज्ञवाटिकाः तादृशाः, पुष्पव्यवहारेषु न मालाः, न अन्यानि वस्तूनि दृश्यन्ते। व्यापारीणां अपि न दृश्यते समागमः यथापूर्वम्; चिन्तायुक्तमना व्यापृत्याग्रस्ताः। देवायतनानि देवगृहाणि च, पक्षिणां गणाः अपि शोकाकुलाः दृश्यन्ते। पुरुषाः स्त्रियश्च अपि नगरमध्ये, अशौचाः, अश्रुपूर्णलोचना, कृशाः, विचारपराः, विरहपीडिताः च दृश्यन्ते।' एवं भाषमाणः भरतः, व्याकुलमानसः, अयोध्यायाम् एतानि अमङ्गललक्षणानि दृष्ट्वा, राजगृहं जगाम। नगरं दृष्ट्वा, यदिन्द्रपुरीसदृशं, रिक्तशिखरं, परित्यक्तमन्दिरम्, रजसा रक्तद्वारतोरणम्, सः शोकमग्नः अभवत्। बहूनि अप्रियाणि अपूर्वाणि स्वनगरे दृष्ट्वा, महात्मा भरतः, नतमस्तकः, शोकसन्तप्तमानसः, आनन्दरहितः, पितुः गृहम् प्रविवेश। पितुः गृहे तु भरतः पितरं न ददर्श; तस्मात् स्वमातुः निकेतनं जगाम। तत्र कैकेयी पुत्रं, देशात् प्रत्यागतं, दृष्ट्वा, स्वर्णपीठात् उत्थाय, हृष्टा अभवत्। धर्मात्मा भरतः स्वगृहं प्रविश्य, तं शोभाविहीनम्, मातरं दृष्ट्वा, तस्य शुभे पादौ स्पृष्ट्वा प्रणम्य स्थितः। सा ख्यात्या, तं शिरसि घ्रात्वा, अङ्के उपवेश्य, परिष्वज्य, भरतं पृच्छितुम् आरब्धा। 'कियन्त्यः रात्रयः व्यतीतानि तव पितामहगृहात् आगतानि? त्वं शीघ्रयानात् श्रान्तः किं न स्याः? पितामहः कुशलम् अस्ति वा, मातुलः युधाजित् च? सर्वं पन्थानम्, तेषां च कुशलम्, मम वक्तुम् अर्हसि।' एवं पृष्टः कैकेय्या, राजपुत्रः प्रियः, पद्मलोचनः भरतः, मातरं सर्वम् आख्यातवान्। 'अद्य सप्तमी रात्रिः यतः पितामहगृहात् निर्गतः अस्मि; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलिनौ। राजा तपस्वी, मम धनरत्नानि दत्तवान्; श्रान्तः सन्, अन्येभ्यः पूर्वम् आगतः अस्मि। राजदूतैः प्रेरितः, शीघ्रं आगतः; मातः, त्वां किञ्चित् पृच्छितुम् इच्छामि, त्वया वक्तव्यम्। एष ते सुवर्णमयः शय्यासनः रिक्तः; इक्ष्वाकुवंशजनाः अपि न हृष्टाः दृश्यन्ते। मातः, राजा यः तव कक्ष्यायाम् अधिकं कालं तिष्ठति स्म, तं द्रष्टुम् आगतः अस्मि, किन्तु अद्य न पश्यामि। पितुः पादौ स्प्रष्टुम् इच्छामि—क्व सः? किम् वा ज्येष्ठायाः कौशल्यायाः कक्ष्यायाम् अस्ति?' कैकेयी तु प्रियं किंतु भीषणम्, अप्रियम्, सत्यं जानन्ती अपि, राज्यलोभात् मूढचेतना, उत्तरम् अदात्— 'यः सर्वेषां प्राणिनां अन्तः सः तव पितरम् अपि प्राप्तः; स महात्मा, यशस्वी, यज्ञनिष्ठः राजा, धर्मपथं गतः।' एतद् श्रुत्वा भरतः, शुद्धात्मा, कुलसम्भवः, पितुः शोकवेगेन सस्मार, भूमौ पतितः। 'हतः अस्मि!' इति दुःखार्तशब्दम् उच्चार्य, महाबाहुः भूमौ पतितः, बाहू प्रसार्य। ततः पितृवियोगशोकाभिभूतः, तेजस्वी भरतः, क्लिष्टचित्तः, मूढधीः, उच्चैः विललाप। 'एष पितुः शय्यासनः यः पूर्वं शोभायुक्तः आसीत्, पूर्णचन्द्रनिर्मलाकाश इव, मेघरहितः, सा अद्य तस्य प्राज्ञस्य वियोगेन न शोभते—चन्द्ररहितमिव नभः, वा जलरहितमिव सागरः।' इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः।