सारथिं प्रति भरतः स्नेहपूर्णया वाचा अभ्याहृतवान्—“सारथे, नगरी मम वनसदृशी दृश्यते। नात्र रथाः, न गजाः, न अश्वाः दृश्यन्ते। न च नगरस्य प्रमुखाः जनाः यथापूर्वं गच्छन्ति वा आगच्छन्ति; यदा कदा तु उद्यानानि हृष्टानि उल्लसितानि च आसन्। पूर्वं तानि उद्यानानि जनैः रममाणैः परमानन्दपूर्णानि आसन्; अद्य तु तानि सर्वथा निरानन्दानि दृश्यन्ते। पथेषु पतितपर्णानि, वृक्षाः च शोकान्विताः इव कूजन्ति, मदोत्कटानां पशूनां पक्षिणां च शब्दः न श्रूयते। सौम्याः मधुरवाचः, याः पूर्वं सन्दलागारुशुभ्रवायुभिः मिश्रिताः, अतुल्यधूपगन्धेन आवृताः, ताः अद्य न श्रूयन्ते। शुभः वायुः अपि यथापूर्वं न वहति; कोणे कोणे मृदङ्गवीणादम्शब्दानां मिश्रितः शब्दः तेन नानयति। सततं शब्दः यः पूर्वं आसीत्, सः अद्य न श्रूयते; नगरी मन्दगमनवती इव दृश्यते। अनेकानि अशुभानि दुष्टानि च लक्षणानि अहम् पश्यामि। एतेषु अशुभेषु लक्षणेषु मनः मम व्यथितम्; सारथे, स्वजनानाम् कल्याणम् दुर्लभं इव। यदा कदा भ्रमः नास्ति, तदा हृदयम् मम अधो गच्छति; शोकपूर्णः अस्मि, हृदयम् उपशान्तम्, भीतः अस्मि, इन्द्रियाणि च व्याकुलानि।” एवं भरतः शीघ्रं नगरम् प्रविष्टः, इक्ष्वाकुवंशरक्षितः, वैजयन्तद्वारम् व्याप्य, रथः यात्रया श्रान्तः। द्वारपालाः उत्थाय तं विजयं पृच्छन्तः, तैः सह नगरद्वारस्थैः अभिवाद्य, चिन्तायुक्तहृदयः अग्रे अगच्छत्। तत्र राघवः श्रान्तसारथिं रथवाहनात् उक्तवान्—“निर्दोष, किमर्थम् अहम् इतः शीघ्रं नीतः?” तस्य हृदयं अशुभसंकेतैः ग्रस्तम्, स्वभावः च विकलः; पूर्वं राज्ञः निधनसमये यथाः लक्षणानि श्रुतानि, तानि स्मरन्। “सारथे, सर्वाणि तानि लक्षणानि अहम् अत्र पश्यामि; मार्गाः अपि असंस्कृताः, सर्वत्र कठोरता दृश्यते। द्वाराणि यथायोग्यं न रुद्धानि, शोभा नास्ति, देवपूजायाः कर्माणि लुप्तानि, धूपधूमेन वायुः आवृतः। गृहाणि तु, येषां कुटुम्बजनाः न भोजिताः, जनाः उत्साहहीनाः, भाग्यहीनानि गृहेषु। देवालयाः पुष्पमालाविभूषिताः न, प्राङ्गणानि अपवित्राणि, मन्दिराणि रिक्तानि, पूर्ववत् न शोभन्ते। देवपूजायाः नैवेद्यं विक्षिप्तम्, यज्ञस्थानानि च तादृशानि; पुष्पविपण्यां मालाः वा अन्यानि वस्तूनि न दृश्यन्ते। व्यापारी अपि यथापूर्वं न दृश्यन्ते; चिन्तायुक्तहृदयाः, व्यवसायः स्थगितः। देवालयेषु, प्रासादेषु पक्षिसमूहः अपि शोकान्वितः। नगरस्य पुरुषाः स्त्रियः च अनवस्थितवेषाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तासक्ताः, तृष्णया ग्रस्ताः।” एवं उक्त्वा भरतः, दुःखसन्तप्तहृदयः, अयोध्यायाम् अशुभलक्षणानि दृष्ट्वा, राजगृहं प्रति जगाम। नगरं इन्द्रस्य सदृशं, परन्तु रिक्तप्रासादैः, शून्यगृहैः, धूलिपाण्डुरद्वारैः, दुःखेन अभिभूतः। बहूनि अप्रियाणि दृश्यन्ति, यानि पूर्वं नगरे न अभवन्; महात्मा भरतः, शिरः नमयन्, शोकसन्तप्तः, आनन्दहीनः, पितुः गृहं प्रविष्टः। एवं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र पितुः गृहे भरतः पितरं न अपश्यत्; अतः मातुः गृहम् प्रति अगच्छत्। कैकेयी पुत्रं दृष्ट्वा, यः वनवासात् आगतः, स्वर्णपीठं त्यक्त्वा हृष्टा उत्थिता। धर्मनिष्ठः भरतः स्वगृहं प्रविष्टः, यः शोभाहीनः अभवत्; मातरम् दृष्ट्वा, तस्य पुण्यपादौ विनयपूर्वकं स्पृष्टवान्। सा सुप्रसिद्धा, तस्य शिरः घ्राणं कृत्वा, आलिङ्ग्य, गोदाम् उपवेशयत्, भरतं पृच्छितुम् आरब्धवती। “कियत् रात्रयः तव पितामहगृहात् निर्गच्छतः गताः? शीघ्ररथयात्रया तव श्रमः न किल तव बाधते? पितामहः कुशलः किल? मातुलः युधाजित् अपि कुशलः? पुत्र, सर्वं यात्रा-संबन्धं तेषां च कुशलं वद।” कैकेयीपृष्टः, राजपुत्रः, पद्मनयनः भरतः, मातरम् सर्वं निवेदितवान्—“अद्य सप्तमी रात्रिः पितामहगृहात् निर्गच्छतः; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलौ। राजा तपःनिष्ठः, मम धनरत्नानि दत्तवान्; रथयात्रया श्रान्तः, पूर्वं अन्येभ्यः आगतः। राजदूतैः शीघ्रं आगन्तव्यम् आह्वयितः, मातः, अहम् तव किमपि पृच्छितुम् इच्छामि, त्वं वदितव्या। तव सुवर्णशय्या रिक्ता, इक्ष्वाकुवंशजनाः अपि न हृष्टाः। मातः, राजा यथासर्वदा तव गृहे आसीत्; अहम् तं द्रष्टुम् इच्छन् आगतः, अद्य तु न पश्यामि। पितुः पादौ स्पृष्टुम् इच्छामि—क्व सः? वा जेष्ठायाः कौसल्यायाः गृहे किल?” कैकेयी प्रियं तु दुःखकरं अप्रियम् उक्तवती, सत्यं ज्ञात्वा अपि, राज्यलोभेन मोहितचित्ता, अविदितवत्—“यः सर्वेषां प्राणिनां गतिः, तव पितरम् उपगता; महात्मा, यशस्वी, यज्ञनिष्ठः राजा धर्मपथं गतः।