कदाचित् अयोध्यापुरी मुनिसङ्घैः सदा सन्भूयमानाऽभवत्, राजर्षिभिः च रक्षिता। तस्यां पुरीम् अखिलदा महान् कोलाहलः सदा श्रूयते स्म। अद्य तु, अहं सर्वतः नरस्त्रीणां स्वरेषु न श्रुणोमि; दिनान्ते क्रीडाभिः उपवनानि येन जनैः परित्यक्तानि, तानि अद्य शून्यानि दृश्यन्ते। पूर्वं तु उपवनानि सर्वतः जनाकीर्णानि, क्रीडमानैः जनैः शोभन्ते स्म; अद्य तु, येषां तत्र क्रीडया हर्षः आसीत्, तैः परित्यक्तानि तानि उपवनानि शोकमिव कुर्वन्ति। सारथे, इयं पुरी मम कान्तारे इव दृश्यते; न हि तत्र यानानि, न गजानि, न अश्वान्यपि दृश्यन्ते। नापि प्रमुखपुरुषाः यथापूर्वं निष्क्रमन्ति प्रविशन्ति वा; उपवनानि अपि यथापूर्वं प्रमुदितानि न दृश्यन्ते। पूर्वं तु एतेषु उपवनेषु जनाः परस्परं क्रीडया मोदमानाः रमन्ते स्म, परमानन्देन पूर्णानि आसन्; अद्य तु, तेषां सर्वथा हर्षरहितानि पश्यामि। पथिषु पतितपत्राणि, वृक्षाः च रोदनवत् सन्ति; मदोन्मत्तमृगपक्षिणां नादोऽपि न श्रूयते। पूर्वं या मधुरस्निग्धा वाचः, याः चन्दनागरुगन्धयुक्ताः, अतुल्यधूपसुगन्धिनः, ताः बहुवचनाः श्रूयमाणाः आसन्; अद्य तु न श्रूयन्ते। कुतः अद्य शुभः वायुः यथापूर्वं न वाति, यत्र कोणे कोणे मृदङ्गवीणादम्रणां संयुक्तः शब्दः वात्याः सह आगच्छति? कुतः सः शब्दः, यः पूर्वं सततम् आसीत्, अद्य नास्ति? पुरी च मन्दगत्यैव दृश्यते; अहम् अनेकानि अमङ्गलानि पापानि च निमित्तानि पश्यामि। एतेषु अमङ्गलदर्शनेषु मम मनः क्षुभ्यते; नूनं, सारथे, स्वजनानां कल्याणं दुरलभं। यदा हि मोहः नास्ति, तदा मम हृदयं निमज्जति; अहं विषण्णः, हृदयेन दीनः, भीतः, इन्द्रियैः च व्याकुलः। एवं चिन्तयन् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश, इक्ष्वाकुवंशरक्षिताम्, वैजयन्तद्वारम् अतिक्रम्य, दीर्घयात्रया क्लान्तवाहनः। द्वारपालाः उत्थाय तं जयमपृच्छन्; तैः सह स गच्छन्, द्वारस्थैः अभिवादितः, मनसि नानाशङ्काभिः पूर्णः। तत्र राघवः सारथिम्, अश्वसंवाहनात् क्लान्तम्, इत्युवाच—"निर्दोष, किं हेतोः अहं इत्थं शीघ्रं नीतः?" मम हृदयम् अशुभैः संकेतान् ग्रहीतम्, स्वभावः च विक्रियते; पूर्वं अपि एतानि लक्ष्मणानि श्रुतानि, यदा नृपाणां नाशः अभवत्। सारथे, एतानि सर्वाणि चिन्हानि अत्र पश्यामि—राजमार्गाः असमृद्धाः, सर्वत्र कठोरता दृश्यते। द्वाराणि न सम्यक् पिहितानि, श्रीः नास्ति, होमकर्माणि उपेक्षितानि, धूपधूमेन च वायुः व्याप्तः। गृहाणि अपि पश्यामि, यत्र कुटुम्बिनः न भुक्तवन्तः, जनाः उत्साहरहिताः, गृहेषु लक्ष्मीः नास्ति। देवायतनानि पुष्पमालाभिः विहीनानि, प्राङ्गणानि अपि अशुद्धानि, देवालयाः रिक्ताः, न तानि यथापूर्वं शोभन्ते। देवतानां नैवेद्यं विकीर्णम्, यज्ञवाटिकाः च तादृशाः; पुष्पशालायाम् अद्य न मालाः, नान्यं किञ्चिद् विक्रयवस्तु दृश्यते। वणिजः अपि यथापूर्वं न दृश्यन्ते; ते च चिन्तया क्लिष्टहृदयाः, व्यापारः च तेषां स्थितः। देवालयेषु चैव, पक्षिसङ्घाः अपि शोकाकुलाः दृश्यन्ते। पुर्यां नरस्त्रियः अपि पश्यामि—अविकृतवेषाः, नेत्रयोः अश्रुपूर्णाः, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, तृष्णया च पीडिताः। एवं उक्त्वा भरतः, दुःखितचित्तः, अयोध्यायाम् एतानि अमङ्गलानि दृष्ट्वा, राजगृहं जगाम। स इन्द्रपुरीसमप्रभां नगरीं दृष्ट्वा, रिक्तशिखराणि, परित्यक्तभवनानि, रजसा रक्तानि द्वारशृङ्गाणि, शोकसमाविष्टः अभवत्। स्वपुर्यां, यानि कदापि न दृश्यन्ते, तानि बहून्यप्रियाणि निरीक्ष्य, महात्मा सुतः, शिरसा विनम्रः, मनसा विषण्णः, प्रमोदहीनः, पितुः गृहम् अविवेश। इति श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र पितुः गृहे भरतः पितरं न ददर्श; तस्मात् स्वमातरं द्रष्टुं स्वगृहं जगाम। सुपुत्रः भरतः, धर्मात्मा, स्वं गृहं प्रविश्य, यत् तद् श्रीरहितं, मातरं दृष्ट्वा, तस्याः शुभे पाद्युगले सस्नेहम् अगृह्णात्। सा ख्यात्या, सुवर्णपीठं परित्यज्य, सुतं दृष्ट्वा, तं शिरसि उपाघ्राय, आलिङ्ग्य, अङ्के स्थापयित्वा, भरतं पृच्छितुम् आरब्धा। "कियत् रात्रयः ते पितामहगृहात् गताः? शीघ्रयात्रया रथेन आगम्य ते श्रमः न बाधते किम्? पितामहः कुशलः किम्? मातुलः युधाजित् अपि कुशलः किम्? पुत्र, सर्वम् आगमनं कुशलं च मम वक्तुम् अर्हसि।" एवं कैकेय्या पृष्टः, राजपुत्रः प्रियः, पद्मनयनः भरतः, मातरं सर्वं न्यवेदयत्। "अद्य सप्तमी रात्रिः या पितामहगृहात् मम गतिः; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलिनौ। तपोधनः राजा मां धनरत्नानि दत्त्वा, श्रमात् शीघ्रं आगम्य, अन्येभ्यः पूर्वं प्राप्तवान्। राजदूतैः प्रेषितः, शीघ्रं आगतः अस्मि; मातः, अहम् एकं पृच्छितुम् इच्छामि, त्वं मम वक्तुम् अर्हसि। एष ते सुवर्णभूषितः शय्यासनः रिक्तः, इक्ष्वाकुवंशजनाः च मम प्रमुदिताः न दृश्यन्ते। माते, राजा यः पूर्वं तव कक्ष्यायाम् अधिकं कालं तिष्ठति स्म, तं द्रष्टुम् इच्छन् आगतः, अद्य तु तं न पश्यामि।