दूरतः सुतरां धूसरमृत्तिकां ब्राह्मणैः पुण्यशीलैर्वेदविद्भिश्च पूर्णामयोध्यां पश्यामि, इति भरतः सारथिं सम्बोध्य प्राह। पूर्वं तत्र मुनिसङ्घैः समाकीर्णा राजर्षिभिः संरक्षिता सा पुरी नित्यं महास्वनैः पूर्णा आसीत्। अद्य तु सर्वतः न पुरुषाणां न स्त्रीणां शब्दमशृणोमि, क्रीडानन्तरं विहीनानि उद्यानानि शून्यानि दृश्यन्ते। यत्र पूर्वं जनाः धावन्तः सर्वतः उद्यानानि शोभयन्ति स्म, तानि अद्य तैः उत्सवप्रियैः परित्यक्तानि शोकाकुलानि इव दृश्यन्ते। सारथे, नगरी मम काननवत् इव प्रतियते—न तत्र रथाः दृश्यन्ते, न गजाः, न अश्वाः। न च अग्र्यजनाः यथापूर्वं निर्गच्छन्ति वा प्रविशन्ति वा; यत्र पूर्वं प्रमुदितानि उत्सवपूर्णानि उद्यानानि आसन्, तानि अद्य नितान्तं शून्यानि दृश्यन्ते। पुरा तत्र जनैः क्रीडद्भिः परमसुखपूर्णानि उद्यानानि आसन्, अधुना तु तत्र प्रमोदशून्यतां पश्यामि। पतितपत्रैः पन्थानः, वृक्षाः च विलपन्त इव, न च मत्तमृगपक्षिणां शब्दः श्रूयते। यत्र पूर्वं मधुरस्निग्धवाचः सुरभिसन्दलागरुगन्धयुक्ताः अनुपमधूपैः आवृता वाणीः श्रूयन्ते स्म, ताः अद्य न श्रूयन्ते। कुतः अद्य शुभवातः न वाति यथा पूर्वं, न च दुन्दुभिमृदङ्गवीणानां शब्दः वातेन समानीतः? यः शब्दः नित्यं आसीत्, स अद्य कुतः नास्ति? कुतः नगरी मन्दगामिनी इव दृश्यते? अहं बहून्यशुभानि पापानि च निमित्तानि पश्यामि। एतेन अशुभदर्शनात् मम मनः क्लिष्टम्; नूनं कुशलं बान्धवानां दुरलभम्, हे सारथे। यदा न भ्रमः, तदा हृदयं निमज्जति इव; अहं विषण्णः, हृदयं दत्तमनाः, भीतः, इन्द्रियाणि च विक्षिप्तानि। एवं चिन्तयन् भरतः शीघ्रं इक्ष्वाकुवंशसंरक्षितां पुरीं प्रविवेश, वैजयन्तद्वारं व्याप्य, यात्राक्लान्तेन रथेन सह। तत्र द्वारपालाः उत्थाय तम् विजयं पृष्ट्वा, तैः सह द्वारस्थैः प्रणम्य, चिन्तापरिपूर्णहृदया नगरीं प्रविवेश। तत्र राघवः सारथिं क्लान्तमश्ववाहनात् पप्रच्छ—"अकल्मष, किमर्थम् अहम् इत्थं शीघ्रं आनायितः?" इति। तस्य हृदयं अशुभैः संज्ञाभिः गृहीतम्, स्वभावः च विक्षिप्तः; यानि चिह्नानि पूर्वं नृपान्ते दृष्टानि, तानि सर्वाणि अत्र पश्यामि। हे सारथे, अत्र रजसा आवृताः अपवित्राः मार्गाः, द्वाराणि यथावत् न रुद्धानि, शोभा सर्वथा नास्ति, हविर्दानानि च वर्जितानि, धूपधूमेण व्याप्तम् वायुः। गृहाणि पश्यामि यत्र कुटुम्बिनः न भोजिताः, जनाः उत्साहशून्याः, लक्ष्मीविहीनानि च गृहाणि। यत्र देवायतनेषु पुष्पमालाः न दृश्यन्ते, यज्ञवाटिकाः अपि विकृताः, पुष्पविपणिषु न मालाः न च अन्यानि द्रव्याणि दृश्यन्ते। व्यापारीणामपि न यथापूर्वं दृश्यन्ते, ते चिन्तितहृदया, व्यापारः च स्थितः। देवालयेषु चैव, देवगृहेषु पक्षिणां गणाः अपि शोकाकुलाः दृश्यन्ते। अत्र नगरे नरनार्यः अशुचिवेषाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तान्विताः, वियोगपीडिताः दृश्यन्ते। एवं भरतः अशुभदर्शनैः क्लिष्टचित्तः, आयोध्यायाः तानि सर्वाणि दृष्ट्वा, राजगृहं प्रति जगाम। तत्र स इन्द्रपुरीसदृशीं तां नगरीं, रिक्तशिखरगृहां, शून्यभवनां, रजसा रक्तद्वारतोरणां दृष्ट्वा, शोकेन अभिभूतः अभवत्। स्वनगरे यानि कदापि न दृष्टानि दुःखजनकानि तानि निरीक्ष्य, महात्मा भरतः शोकविह्वलः, शिरसा नमन्, पितुः गृहम् प्रविवेश। ततः श्रीवाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमे सर्गे श्रोतव्यम्। तत्र पितुः गृहे भरतः पितरं न ददर्श; तस्मात् स्वमातरं द्रष्टुम् स्वगृहं जगाम। तत्र कैकेयीः स्वपुत्रं वनवासात् प्रत्यागतं दृष्ट्वा, सुवर्णासनं परित्यज्य, प्रमुदिता उत्थाय तम् अभ्यगच्छत्। धर्मात्मा भरतः स्वगृहं शोभाविहीनम् प्रविश्य, मातरं दृष्ट्वा, तस्याः पुण्यपादौ प्रणम्य जग्राह। सा कीर्तिमती मातरं आलिङ्ग्य, शिरसि घ्रात्वा, अङ्के स्थापयित्वा, भरतं पृच्छितुम् आरब्धा। "कियत् रात्रयः व्यतीतानि यदा त्वं पितामहगृहात् निर्गतः? शीघ्रयात्रया रथेन क्लेशः न बाधते वा? पितामहः कुशलम् अस्ति वा? मातुलः युधाजित् कुशलम् अस्ति वा? पुत्र, सर्वं मम कथय।" एवं पृष्टः कैकेय्या, राजपुत्रः प्रियः, पद्मलोचनः भरतः, मातरं सर्वं न्यवेदयत्। "अद्य सप्तमी रात्रिः यदा अहं पितामहगृहात् निर्गतः; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलिनौ। राजा तपस्वी माम् धनरत्नानि दत्तवान्; यात्राक्लेशेन अहं अग्रे आगतः। राजदूतैः त्वरितः आगन्तव्यः इति प्रेरितः, अहम् शीघ्रं आगतः; मातः, किंचिद् त्वां पृच्छामि, त्वं वक्तुम् अर्हसि। तव हेमशय्या रिक्ता, इक्ष्वाकुवंशजनाः च प्रमुदिताः न दृश्यन्ते।