भरतः स्वपुरं समीपस्थं दृष्ट्वा, सारथिम् इदं वचनम् अब्रवीत् — “एषा पुण्यवनोद्यानसमाकीर्णा प्रसिद्धा अयोध्या नगरी मम न परिचिता इव दृश्यते। दूरतः अयोध्या दृश्यते, हे सारथे, या शुक्लधरण्या, ब्राह्मणैः धर्मनिष्ठैः वेदविद्भिः च पूर्णा। यत्र पूर्वं मुनिसङ्घैः समाकीर्णा, राजर्षिभिः च रक्षिता, सा नगरी नित्यं महाशब्देन नाद्यमाना आसीत्। अद्य तु, सर्वतः, न पुरुषाणां न स्त्रीणां च शब्दं श्रुणोमि; दिवसस्य क्रीडानन्तरं जनैः विहीनानि वनानि सन्न्यस्तानि। पूर्वं सर्वतो वनानि जनसमूहैः परिभ्रमद्भिः शोभन्ते स्म, अद्य तु तानि तैः क्रीडारतैः विहीनानि विलपन्ति इव दृश्यन्ते। हे सारथे, अयं नगरः मम काननसदृशः इव दृश्यते; न हि यत्र रथाः दृश्यन्ते, न गजाः, न अश्वाः। न च अग्रजना यथापूर्वं निष्क्रान्ताः प्रविशन्ति; पूर्वं वनानि प्रमुदितानि प्रमोदवन्ति च आसन्। अतीते काले, एषु वनिषु जनाः परमसुखेन रममाणाः आसन्, अद्य तु तानि सर्वथा निरानन्दानि पश्यामि। पतितपत्रपङ्क्तिभिः मार्गेषु, वृक्षाः च क्रन्दन्त इव दृश्यन्ते, न च मदोन्मत्तमृगपक्षिणां शब्दः श्रूयते। या मधुरस्निग्धवाणी पूर्वं अनेकवचनयुक्ता, चन्दनागरुगन्धयुक्ता, अतुल्यधूपसम्भ्रान्ता आसीत्, सा अद्य न श्रूयते। कस्मात् शुभवायुः न वाति यथापूर्वं, यः मृदङ्गवीणादुन्दुभिनादैः कोणे कोणे संकीर्णैः सह आगच्छति? कः स नादः, यः नित्यं आसीत्, अद्य उपशान्तः, किमर्थं च नगरं मन्दगामि इव दृश्यते? अहं अनेकानि अनिष्टानि पापानि च निमित्तानि पश्यामि। एतेषां अशुभलक्षणानां कारणात्, मनः मम सन्तप्तम्; नूनं, हे सारथे, स्वजनानाम् अभ्युदयः दुरलभः। यदा भ्रमः नास्ति, तदा मम हृदयं निमज्जति इव; अहं विषण्णः, हृदयं निगृहीतम्, भीतः, इन्द्रियाणि च सम्प्रकम्पन्ते। एवं चिन्तयन्, भरतः शीघ्रं विजितात्मा, इक्ष्वाकुवंशरक्षितां पुरीं प्रविश्य, वैजयन्तद्वारम् अतिक्रम्य, श्रान्तरथः नगरं प्रविवेश। द्वारपालाः उत्थाय तम् अभ्यभाषन्त — “कच्चित् जयः?” इति; तैः सह, तेषां द्वारस्थेषां नमस्कृत्वा, मनसि बहुशः चिन्तयन् अगच्छत्। तत्र राघवः, अश्ववाहनात् क्लान्तं सारथिम् इदं वचनम् अब्रवीत् — “अनिर्दोष, किमर्थं मां इत्थं शीघ्रं आनयितुम् आवश्यकम् आसीत्?” मम हृदयं पापशङ्कया ग्रस्तम्, स्वभावः च विक्रियते; एतानि लक्षणानि पूर्वं अपि श्रुतानि, यदा नृपतयः नष्टाः। हे सारथे, एतानि लक्षणानि अहम् अत्र पश्यामि — मार्गाः अपवित्राः, सर्वत्र च कठोरता दृश्यते। द्वाराणि न सम्यक् पिहितानि, तेजः नास्ति, हविर्दानानि उपेक्षितानि, धूपधूमेण च गगनं आवृतम्। गृहाणि पश्यामि, यत्र कुलानि अनश्नन्ति, जनाः च निःशक्ताः, लक्ष्मीहीनानि च भवनानि। मन्दिराणां पुष्पमाल्यशोभा नष्टा, प्राङ्गणानि अपवित्राणि, देवायतनानि रिक्तानि, न च यथापूर्वं शोभन्ते। देवपूजायाः द्रव्याणि विक्षिप्तानि, यज्ञवाटिकाः च तादृशाः; पुष्पविपणिषु न मालाः न अन्यानि वस्तूनि दृश्यन्ते। वणिजः अपि न दृश्यन्ते यथापूर्वं; ते चिन्ताभारितहृदयाः, व्यापाराः च उपरुद्धाः। देवालयेषु देवगृहेषु च, पक्षिसङ्घाः अपि विषण्णाः दृश्यन्ते। नगरे पुरुषाः स्त्रियश्च अपरिमार्जिताः, अश्रुपूर्णलोचनाः, कृशाः, चिन्तान्विताः, विरहपीडिताः च दृश्यन्ते। एवं उक्त्वा, भरतः, अशुभलक्षणदर्शनात् विषण्णचित्तः, अयोध्यायाः तानि निमित्तानि दृष्ट्वा, राजगृहं जगाम। सः नगरीं ददर्श, या इन्द्रपुरीसमा, रिक्तशिखरैः, परित्यक्तप्रासादैः, धूलिधूसरद्वारतोरणैः च, तां दृष्ट्वा शोकेनाभिभूतः। सः महात्मा पुत्रः, स्वनगरे यानि कदापि न दृष्टानि, तानि अनेकानि अप्रियाणि निरीक्ष्य, शिरसा नमन्, दुःखितचित्तः, निरानन्दः, पितुः गृहम् प्रविवेश। एवं श्रीमद्वाल्मीकीयेषु रामायणे अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र पितुः गृहे भरतः पितरं न दृष्ट्वा, स्वमातुः निकेतनं प्रति जगाम। सः कैकेयी पुत्रं स्वमन्युः प्रव्राजितं दृष्ट्वा, स्वर्णपीठात् उत्थाय, हर्षोत्फुल्ला अभवत्। धर्मात्मा भरतः स्वगृहं प्रविश्य, यत् शोभायुक्तं नासीत्, मातरं दृष्ट्वा, तस्याः शुभे पादौ प्रणम्य स्पृशन्। सा ख्यात्या, तस्य शिरसि घ्राणं कृत्वा, अङ्के उपवेश्य, आलिङ्ग्य च, भरतं पृच्छितुम् आरब्धवती। “कियती रात्रिः जाता यतः त्वं पितामहगृहात् निर्गतः? शीघ्रयात्रया रथेन क्लेशः न जातः किल? कच्चित् पितामहः कुशलः, मातुलः युधाजित् अपि कुशलः? पुत्र, त्वं यथावत् सर्वं मार्गस्य कुशलं च वद।” एवं कैकेय्या पृष्टः, राजसुतः प्रियः, कम्बुकर्णाक्षः भरतः, मातरं सर्वं न्यवेदयत्। “अद्य सप्तमी रात्रिः यतः पितामहगृहात् निर्गतः अस्मि; मातः, पितामहः च युधाजित् च कुशलौ। राजा तपोनिष्ठः मां धनरत्नानि दत्तवान्; श्रान्तः च अहम्, तस्मात् अन्येभ्यः पूर्वं आगतः। राजदूतैः शीघ्रं प्रेषितः, अहम् शीघ्रं आगतः; मातः, अहम् त्वां किञ्चित् पृच्छितुम् इच्छामि, त्वं च वक्तुम् अर्हसि।