भरतः सर्वतीर्थेषु स्थित्वा, उत्तानकां नदीं तीर्त्वा, विविधाः शीघ्रवाहनैः पर्वतानदीः अपि अतीत्य यत्र गजपृष्ठसमीपे आश्रमः तत्र सम्प्राप्तः सः नरव्याघ्रः कपिवाटे लौहित्यां नदीं तीर्त्वा, एकशालां नदीं विनतां च गोमतीं च अतीत्य, कलिंगनगरं सम्प्राप्य शालवनं प्रविष्टवान्। तस्य वाहनं परमश्रमितं सन्, भरतः शीघ्रं तत्र प्राप्तः, वनं तीर्त्वा, प्रातर्यामे तत्र अगमत्। सप्तरात्राणि मार्गे व्यतीत्य, सः नरव्याघ्रः अयोध्यां दृष्टवान्, या मनुना निर्मिता पुरी। अयोध्यां पुरस्तात् पश्यन्, सः सारथिं प्रति उवाच—"एषा पुरी पुण्यवनिकेतना न मम पूर्ववत् दृश्यते। दूरात् अयोध्या दृश्यते, सा धूसरमृद्भिः व्याप्ता, ब्राह्मणैः धर्मनिष्ठैः वेदविद्भिश्च पूर्णा। पुरा अत्र मुनिसंघैः समाकीर्णा, राजर्षिभिः रक्षिता, सदा महान् शब्दः श्रूयते स्म। अद्य तु सर्वतः न पुरुषाणां स्त्रीणां वा शब्दः श्रूयते, क्रीडितानन्तरं जनशून्याः वनानि दृश्यन्ते। पूर्वं वनानि सर्वतः जनैः सञ्चरद्भिः शोभन्ते स्म, अद्य तु त्यक्तानि शोचन्ति इव।" "सारथे, अयं नगरः मम काननसदृशः दृश्यते; न चात्र यानानि, न गजानि, न अश्वान्यपि दृश्यन्ते। नापि प्रमुख्याः जनाः निर्गच्छन्ति प्रविशन्ति वा, यथा पूर्वं वनानि प्रमोदेन पूर्णानि आसन्। अत्र पूर्वं जनैः रममाणैः परिपूर्णानि वनानि, परमसुखयुक्तानि, अद्य तु निःसुखानि दृश्यन्ते। पतितपत्राणि मार्गेषु, वृक्षा इव रुदन्तः, न च मत्तमृगपक्षिणां शब्दः श्रूयते।" "मृदु मधुरवाचः, याः पूर्वं शब्दमिश्रिताः चन्दनागरुगन्धयुक्ताः, ताः न श्रूयन्ते। कुतः अद्य शुभवायुः न प्रवाति, यः पूर्वं दुन्दुभिमृदङ्गवीणानां शब्दैः सह प्रवहति स्म? कुतः सः नित्यः शब्दः अद्य नास्ति, कुतः नगरं मन्दगत्याः इव दृश्यते? अहं बहून् अमङ्गलान् दारुणान् च निमित्तानि पश्यामि।" "एतेषां अमङ्गलचिह्नानां कारणात् मम मनः विक्लवम्; नूनं बन्धुषु कुशलं दुर्लभम्। यदा च मनसि क्लेशः नास्ति, तदा हृदयं पतति इव; अहं विषण्णः, हृदयमवसन्नं, भीतः, इन्द्रियाणि च सञ्चलन्ति।" एवं चिन्तयन् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविशत्, इक्ष्वाकुवंशरक्षितां, वैजयन्तद्वारम् अतीत्य, श्रान्तवाहनः। द्वारपालाः उत्थाय तं विजयं पृष्ट्वा, तैः सह गत्वा, द्वारस्थैः प्रणम्य, चिन्तापरिप्लुतहृदयः अयोध्यां प्रविशत्। तत्र राघवः सारथिं, अश्वसञ्चालनश्रमितं, उवाच—"निर्दोष, किं हेतोः अहं इत्थं शीघ्रम् आनायितः?" मम हृदयं अमङ्गलपूर्वकं गृहीतम्, स्वभावः च पतति इव; एतानि चिह्नानि श्रुतानि, यदा नृपाणां निधनं भवति।" "सारथे, एतानि सर्वाणि चिह्नानि अहं अत्र पश्यामि—अपवित्राः पन्थानः, सर्वत्र कठिनता दृश्यते। द्वाराणि न सम्यक् रुद्धानि, शोभा नास्ति, होमकर्माणि च न क्रियन्ते, धूपधूमेण व्याप्तम्। गृहाणि पश्यामि, येषां जनाः न भुक्तवन्तः, निर्जीवाः, लक्ष्मीविहीनानि। देवालयेषु पुष्पमालानां शोभा नास्ति, उपवणानि अपवित्राणि, मन्दिराणि रिक्तानि, न पूर्ववत् शोभन्ते। देवताभ्यो बलिं विक्षिप्तम्, यज्ञवाटिकाः च तथा, पुष्पविपणिषु न मालाः न चान्यद् दृश्यते।" "नापि व्यापारीणः इह दृश्यन्ते, ते चिन्तायुक्तहृदयाः, व्यापारः च नष्टः। देवालयेषु, देवगृहेषु च, पक्षिसंघाः अपि विषण्णाः। नगरस्य पुरुषाः स्त्रियश्च, असंस्कृतकेशाः, अश्रुपूर्णलोचना, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, विरहेण क्लिष्टाः दृश्यन्ते।" एवं उक्त्वा, भरतः दुःखितमनाः, अयोध्यायाम् अमङ्गलानि दृष्ट्वा, राजगृहं जगाम। सः नगरं पश्यन्, यत् इन्द्रपुरीसदृशं, रिक्तशिखरमण्डपं, परित्यक्तप्रासादं, रजःपाण्डुरद्वारतोरणं, दुःखेन अभिभूतः अभवत्। तत्र अतीव अप्रियाणि, यानि पूर्वं कदापि न दृष्टानि, दृष्ट्वा महात्मा भरतः, शिरसा नतम्, विषण्णचित्तः, हर्षशून्यः, पितुः गृहं प्रविवेश। तत्र वाल्मीकिना कृतायाम् श्रीरामायणे, अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। पितुः गृहे तु भरतः पितरं न ददर्श; तस्मात् स्वमातरं द्रष्टुं स्वगृहं जगाम। तत्र कैकेयी स्वपुत्रं प्रव्राजितात् प्रत्यागतम् दृष्ट्वा, स्वर्णपीठात् उत्थाय, हृष्टा अभवत्। धर्मात्मा भरतः स्वगृहं प्रविश्य, शोभाविहीनं तं दृष्ट्वा, मातरं ददर्श, तस्य शुभे पादौ प्रणम्य। सा ख्यात्या, तं शिरसि घ्रात्वा, अङ्के उपवेश्य, आलिङ्ग्य, भरतं पृच्छितुम् आरब्धा—"कियत् रात्रयः व्यतीतानि यत् त्वं पितामहगृहात् निर्गतः? शीघ्रयानगमनेन ते श्रमो न बाधितः किम्?