दक्षिणद्वारस्य पार्श्वे भरतः जम्बूप्रस्थं समुपेत्य रम्यं वरूथग्रामं प्रति प्रस्थितवान्। तत्र सः सुखे वने निवसित्वा, उज्जिहानस्य उद्यानं यत्र प्रियवृक्षाः वर्धन्ते, तत्र अग्रे गतवान्। प्रियेषु सालवृक्षेषु सम्प्राप्तः, भरतः शीघ्रं अश्वान् आरोह्य, सेनायै अनुमतिं दत्त्वा, शीघ्रं प्रस्थितवान्। सः सर्वेषु तीर्थेषु निवसित्वा, उत्तरकां नदीं तरित्वा, विविधाः शैलनद्यः शीघ्रयानैः अतिक्राम्य, गजपृष्ठस्य पृष्ठे समीपे कुटिरं प्राप्तवान्। तत्र पुरुषव्याघ्रः कपिवटे लौहित्यां नदीं अतिक्रम्य, एकसालां नदीं विनतां च गोमतीं च तरित्वा, कलिंगपुर्यां सम्प्राप्तः, ततः सालवनं प्रविष्टः। तस्य रथः अत्यन्तं श्रान्तः सन्, भरतः शीघ्रं तत्र आगतः, वनं अतिक्रम्य, प्रभाते तत्र समुपेत्य, सप्तरात्रं मार्गे व्यतीत्य, मनुना निर्मितां पुरीं अयोध्यां दृष्टवान् सः पुरुषर्षभः। अग्रे अयोध्यां दृष्ट्वा, सः सारथिं उवाच—"एषा पुरी, पुण्यवनरम्या, मम न परिचिता इव दृश्यते।" "अयोध्या दूरतः दृश्यते, हे सारथे, शुक्लमृत्तिका, ब्राह्मणैः धर्मनिष्ठैः वेदविद्भिः च पूरिता।" "पूर्वं अयोध्या ऋषिसंकुला, राजर्षिभिः रक्षिता, तत्र सदा महाशब्दः श्रूयते स्म।" "किन्तु अद्य सर्वतः न पुरुषाणां स्त्रीणां वा शब्दः श्रूयते, दिवसक्रीडायाः अनन्तरं जनैः शून्यं वनं।" "पूर्वं वनानि सर्वतः जनैः धावद्भिः शोभन्ते स्म, अद्य तु तानि तान्येव शोचन्ति, येषां मध्ये क्रीडन्तः जनाः सन्ति स्म।" "हे सारथे, नगरी मम अरण्यवत् इव दृश्यते; न हि तत्र यानानि, न गजाः, न अश्वाः दृश्यन्ते।" "पूर्ववत् न प्रमुखाः जनाः निर्गच्छन्ति न प्रविशन्ति; वनानि हृष्टानि प्रहृष्टानि स्म।" "पूर्वं एतानि वनानि रममाणैः जनैः परिपूर्णानि, परमसुखानि, अद्य तु निःसुखानि पश्यामि।" "पतितपत्राणि पन्थानः, वृक्षाः च विलपन्ति इव, न च मदोत्कटानां मृगपक्षिणां शब्दः श्रूयते।" "मधुराः स्निग्धवाचः, याः चन्दनागरुसंयुक्ताः, अप्रतिमधूपसुगन्धनिविष्टाः, न श्रूयन्ते।" "कुतः शुभवातः न वाति यथापूर्वं, कोणेषु वाद्यशब्दसंयुक्तः, मृदंगवीणाघोषैः सह?" "पूर्वं यः शब्दः नित्यं आसीत्, सः अद्य कुतः नास्ति? नगरी च मन्दगमना दृश्यते, अपशकुनानि पापानि च पश्यामि।" "एतेषां अशुभलक्षणानां कारणात् मम मनः व्याकुलं जातम्; नूनं बन्धुषु कुशलं दुरलभम्।" "यदा भ्रमः नास्ति, तदा हृदयं विशीर्णमिव; विषण्णः अस्मि, हृदयम् उपशान्तम्, भीतः च, इन्द्रियाणि च व्यथितानि।" एवं चिन्तयन् भरतः शीघ्रं रथेन, इक्ष्वाकुवंशरक्षितां पुरीं, वैजयन्तद्वारं प्राप्य, श्रान्तवाहनः प्रविष्टः। द्वारपालाः उत्थाय तस्य जयमपृच्छन्; तैः सह, द्वारे स्थितान् प्रणम्य, चिन्तायुक्तहृदयः प्रतस्थे। तत्र राघवः श्रान्तवाहनं सारथिम् उवाच—"हे निष्पाप, किमर्थं मां इत्थं शीघ्रं आनितवान्?" "मम हृदयं पापशङ्कया ग्रस्तम्, स्वभावः च पतति इव; पूर्वं अपि एतानि लक्षणानि मया श्रुतानि, यदा नृपतयः नश्यन्ति।" "हे सारथे, एतानि लक्षणानि अत्र पश्यामि—रथ्याः अपवित्राः, सर्वत्र कठोरता दृश्यते।" "द्वाराणि सम्यक् न निमीलितानि, शोभा नास्ति, होमाः उपेक्षिताः, धूपधूमेन व्याप्तम् आकाशम्।" "गृहेषु अनन्नकुटुम्बानि, शक्तिहीनाः जनाः, श्रीरहितानि गृहानि पश्यामि।" "मन्दिराणां पुष्पमालाभिः रहिताः प्राङ्गणाः मलिनाः, देवालयाः रिक्ताः, न शोभन्ते यथापूर्वम्।" "देवताभ्यो दत्तानि पुष्पाणि विक्षिप्तानि, यज्ञवाटिकाः च तथा; पुष्पविपणिषु न मालाः न अन्यानि द्रव्याणि दृश्यन्ते।" "वणिजः अपि न दृश्यन्ते यथापूर्वम्; तेषां हृदयानि चिन्तायुक्तानि, व्यापारः च नष्टः।" "मन्दिरेषु देवालयेषु पक्षिसंघाः अपि विषण्णाः।" "नगरे पुरुषाः स्त्रियश्च अलङ्कृताः न, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, विरहपीडिताः दृश्यन्ते।" इति उक्त्वा, भरतः, अशुभानि लक्षणानि अयोध्यायाम् दृष्ट्वा, मनसि दुःखितः, राजगृहं प्रति जगाम। सः नगरीं, इन्द्रपुरीमिव दीप्तिमतीं, रिक्तशिखरां, शून्यप्रासादां, धूलिपाण्डुरद्वारतोरणां दृष्ट्वा, शोकाभिभूतः अभवत्। यानि तानि अप्रियाणि पूर्वं नगरे न दृष्टानि, तानि दृष्ट्वा, महात्मा भरतः, शिरसा नम्रः, मनसा विषण्णः, हर्षरहितः, पितुः गृहम् प्रविष्टः। इति श्रीमद्वाल्मीकीये रामायणे अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र पित्रृगृहे, भरतः पितरं न दृष्ट्वा, मातरं द्रष्टुम् स्वगृहं प्रविवेश। तं स्वपुत्रं निर्वासात् प्रतिनिवृत्तं दृष्ट्वा, कैकेयी स्वर्णपीठं परित्यज्य, हर्षोत्फुल्ला उत्थिता।