गङ्गां पूर्वतीरमत्य, भरतः कुटिकोष्ठिकां प्राप, ततः सेनया सह तां नदीं पुनरत्य, धर्मवर्धनं जगाम। द्वारस्य दक्षिणे भागे सः जम्बूप्रस्थमुपेत्य, दशरथस्य सुतः मनोहरं ग्रामं वरूथमगच्छत्। तत्र रम्ये वने स्थित्वा, सः प्रियतमानां वृक्षाणां यत्रोद्यानं तदुज्जिहानं प्रति प्रवव्राज। प्रियतमान् सालवृक्षानुपगम्य, भरतः शीघ्रं हयानारुह्य, सेनायाः अनुज्ञां दत्त्वा, शीघ्रं प्रस्थितवान्। सर्वेषु तीर्थेषु स्थित्वा, उत्तानकां नदीं चात्य, विविधाः शैलनद्यः शीघ्रयानैः सः अतिक्रामत्। गजपृष्ठसमीपे स्थितां कुटीं प्राप्य, पुरुषव्याघ्रः कपिवटं प्राप्तः, लौहित्यां नदीं चात्य। एकसालां नदीं, विनतां च, गोमतीं चात्य, कलिङ्गपुरं प्राप्य, सालवनं प्रविश्य। भरतः तस्य यानस्य परिश्रान्तत्वेन शीघ्रं तत्र समागच्छत्, वनं चात्य, तत्र प्रभाते समुपागमत्। सप्तरात्रं मार्गे व्यतीत्य, पुरुषव्याघ्रः सः, अयोध्यां मनुना निर्मितां पुरीं ददर्श। पुरतः अयोध्यां दृष्ट्वा, सः सारथिं प्राह—"इयं पुरी, पुण्यवनोद्यानसंकीर्णा, न मे पूर्वं दृष्टपूर्वा इव दृश्यते।" "अयोध्या दूरात् दृश्यते, हे सारथे, धूसरमृत्तिका, ब्राह्मणैः धर्मनिष्ठैः वेदविद्भिश्च पूर्णा।" "पूर्वं अयोध्या मुनिसङ्घैः, श्रेष्ठराजर्षिभिः च रक्षिता, तत्र महान् कोलाहलः सदा श्रूयते स्म।" "अद्य तु, सर्वतः, न पुरुषाणां न स्त्रीणां शब्दः श्रूयते, दिवसे क्रीडित्वा, जनैः उद्यानानि परित्यक्तानि।" "पूर्वं उद्यानानि सर्वतः जनैः धावद्भिः शोभन्ते स्म, अद्य तु तानि तैः विहीनानि शोकाकुलानि इव दृश्यन्ते।" "हे सारथे, नगरी वनमिव दृश्यते, न यानानि, न गजाः, न अश्वाः दृश्यन्ते।" "न च प्रमुखाः जनाः यथापूर्वं निष्क्रामन्ति प्रविशन्ति वा; पूर्वं उद्यानानि प्रमोदितानि प्रफुल्लानि आसन्।" "पूर्वं तानि उद्यानानि जनैः रममाणैः परिपूर्णानि, परमसुखयुक्तानि, अद्य तु तानि शून्यानि दुःखितानि पश्यामि।" "पतितपत्राणि पन्थानः, वृक्षाः च विलपन्त इव, न मदोन्मत्तमृगपक्षिणां शब्दः अपि श्रूयते।" "मधुराः स्निग्धाः वाचः ये पूर्वं बहुधा श्रूयन्ते स्म, चन्दनागुरुसंयुक्ताः, अद्य न श्रूयन्ते।" "कुतः शुभः वायुः न वाति यथा पूर्वं, कोणे कोणे मृदङ्गवीणादण्डानां शब्दैः संयुक्तः?" "कुतः सः शब्दः, यः पूर्वं सदा आसीत्, अद्य नास्ति, किं नगरी मन्दगत्या गच्छति? अहं बहून्यशुभानि पापानि च निमित्तानि पश्यामि।" "एतेषु अशुभेषु निमित्तेषु मनः मे क्लिष्टम्; नूनं, हे सारथे, बान्धवेषु कुशलं दुर्लभम्।" "नूनं, संक्लेशाभावे, हृदयं मे पतति इव; शोकाकुलः अस्मि, हृदयं शमितम्, भीतः अस्मि, इन्द्रियाणि च सम्प्रकम्पन्ते।" एवं चिन्तयन् भरतः शीघ्रं इक्ष्वाकुवंशरक्षितां पुरीं प्रविष्टः, वैजयन्तद्वारं यातः, श्रान्तयानेन। द्वारपालाः उत्थाय, विजयमपृच्छन्; तैः सहितः, बहुविषादयुक्तहृदया, द्वारस्थांश्च प्रणम्य, प्रस्थितः। तत्र राघवः सारथिं श्रान्तमश्वसंवाहनेन प्राह—"हे निर्दोष, किमर्थं मां इत्थं शीघ्रं नीतवानसि?" "मनः मे अशुभेन ग्रस्तम्, स्वभावः च पतितः इव; एतानि चिह्नानि पूर्वं श्रुतानि, यदा नृपाः नाशं यान्ति।" "हे सारथे, सर्वाणि तानि चिह्नानि अत्र पश्यामि—रजसा आवृत्ताः रथ्या, सर्वत्र कठोरता दृश्यते।" "द्वाराणि न सम्यक् पिहितानि, शोभा नास्ति, हविसम्प्रदायाः त्यक्ताः, धूपधूमगौरवः व्याप्तः।" "गृहेषु अनन्नकुटुम्बानि दृश्यन्ते, जनाः जडाः, भाग्यहीनानि गृहाणि।" "मन्दिराणि विमुक्तमाल्यशोभानि, अपवित्रप्राङ्गणानि, रिक्तानि, न यथापूर्वं दीप्तानि।" "देवताभ्यो दत्तानि नैव सम्यक्, यज्ञवाटिकाः च तादृशाः; पुष्पविपण्यां न माल्यं न किञ्चित् दृश्यते।" "न व्यापारीणः अपि यथापूर्वं दृश्यन्ते; क्लेशेन मनः व्यापृतम्, व्यवसायः च स्थगितः।" "मन्दिरेषु चैत्येषु च पक्षिसङ्घाः अपि शोकाकुलाः।" "नगरे पुरुषाः स्त्रियश्च, अशौचयुक्ताः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, विरहपीडिताः दृश्यन्ते।" एवं वदन्, भरतः दुःखितचित्तः, अयोध्यायां तानि अशुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा, राजगृहं जगाम। सः पुरीं, इन्द्रपुरीमिव शोभमानां, रिक्तशृङ्गाटनप्रासादां, रजसा रक्तद्वारतोरणां दृष्ट्वा, विषण्णः अभवत्। बहून्यप्रियाणि, यानि नगरे पूर्वं न दृष्टानि, पश्यन्, महात्मा भरतः शोकसमन्वितः, शिरसा नम्रः, पितुः गृहं प्रविवेश। श्लोकसंख्या द्विसप्ततिः द्वितीयस्य सप्ततितमस्य सर्गस्य शुभे वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे। तत्र पित्रगृहे भरतः पितरं न ददर्श; सः मातरं स्वगृहे द्रष्टुं जगाम।