राघवः शीघ्रं पूर्वतटे प्रसिद्धनगर्यां दुर्गमां महतीं भागीरथीं नदीं समासादयत्। ततो गङ्गां पूर्वतटे अतिक्रम्य कुटिकोष्ठिकां प्राप्तवान्; तत्र सैन्येन सह ताम् नदीं अतिक्रम्य धर्मवर्धनं जगाम। दक्षिणद्वारस्य पार्श्वे जम्बूप्रस्थं आगच्छत्; दशरथस्य पुत्रः रमणीयं ग्रामं वरूथं अभिगच्छत्। तत्र स सुखे वने निवास्य अग्रे प्रस्थितवान्, उज्झिहानस्य उपवनं प्रति, यत्र प्रियवृक्षाः वर्धन्ति। प्रियसालवृक्षान् सम्प्राप्त्य भरतः शीघ्रं अश्वान् आरोह्य सैन्याय अनुमतिं दत्त्वा त्वरितं अग्रे गच्छत्। सर्वस्मिन्तः तीरस्थले निवास्य, उत्तानकां नदीं अतिक्रम्य, शीघ्रयानेन अन्याः पर्वतानदीः अतिक्रम्य। हस्तिपृष्ठे समीपे कुटीम् आगत्य, पुरुषसिंहः कपिवटे लौहित्यां नदीं अतिक्रम्य। एकसालां नदीं विनतां च गोमतीं च अतिक्रम्य, कलिङ्गनगर्यां प्राप्त्वा साले वनं प्रविष्टवान्। भरतः, यानं क्लान्तं, शीघ्रं आगत्य, वनं अतिक्रम्य प्रातःकाले तत्र प्राप्तः। सप्तरात्रान् मार्गे व्यतीत्य, पुरुषसिंहः मनुना निर्मितां अयोध्यां नगरीं दृष्टवान्। अयोध्यां पुरं पुरतः दृष्ट्वा, स सारथिं प्रत्युवाच—"एषा नगरी, पावनैः उपवनेषु प्रसिद्धा, मम न परिचिता दृश्यते। अयोध्या दूरात् दृश्यते, हे सारथे, शुक्ले भूमौ स्थिताः, ब्राह्मणैः धर्मनिष्ठैः वेदविद्भिः पूर्णा। पूर्वं अयोध्या मुनिभिः आकृष्टा, उत्तमराजर्षिभिः रक्षिताः, तत्र महान् शब्दः सर्वदा श्रूयते।" "किन्तु अद्य, सर्वतः न पुरुषनारीणां स्वरः श्रूयते; उपवनानि दिवसेन क्रीडायाः अनन्तरं जनैः रिक्तानि। पूर्वं उपवनानि सर्वत्र जनैः धावमानैः शोभन्ते, किन्तु अद्य ते दुःखीव दृश्यन्ते, येषां प्रीतिः परित्यक्ता। हे सारथे, नगरी मम अरण्यसदृशी दृश्यते; न यानानि, न गजाः, न अश्वाः दृश्यन्ते।" "न अग्रण्यः पुरुषाः यथापूर्वं निर्गच्छन्ति वा प्रविशन्ति; उपवनानि पूर्वं हृष्टानि स्फूर्तिमन्ति। पूर्वं एतानि उपवनानि जनैः रममाणैः परमानन्दपूर्णानि आसन्; किन्तु अद्य अहं तान् शून्यान् पश्यामि। पतितपत्राणि मार्गेषु, वृक्षाः विलपन्ति इव, मदोत्कटानां पशूनां पक्षिणां शब्दः अपि न श्रूयते।" "मधुरमृदु वचनानि, चन्दनागरुसंयुक्तानि, अतुल्यधूपैः आवृतानि, अद्य न श्रूयन्ते। शुभः वायुः किमर्थं न वहति यथापूर्वं, कोणे कोणे दम्शमृदङ्गवीणानां मिश्रशब्दं वहन्? सततम् शब्दः किमर्थं अद्य नास्ति, नगरी किम् मन्दगति इव दृश्यते? अहं अनेकानि अशुभानि अपसकुनानि पश्यामि।" "एतेषां अशुभचिन्हानां कारणात् मम मनः व्याकुलम्; निश्चितं, हे सारथे, बान्धवानां कल्याणं दुर्लभम्। यदा भ्रमः नास्ति, तदा मम हृदयम् अधः पतति; अहं शोकग्रस्तः, हृदयम् अवशम्, भयाकुलः, इन्द्रियाणि कुपितानि।" भरतः शीघ्रं अयोध्यां नगरीं, इक्ष्वाकुवंशेन रक्षितां, वैजयन्तद्वारं प्रविश्य, क्लान्तयानः प्रविष्टः। द्वारपालाः उत्तिष्ठन्ति, तं विजयं पृच्छन्ति; तैः सह स गच्छति, मनः अनेकचिन्तायुक्तं, द्वारस्थैः अभिवाद्य। तत्र राघवः सारथिं, अश्वयात्रया क्लान्तं, उवाच—"हे दोषरहित! किमर्थं अहं इदं शीघ्रं आगमितः?" "मम हृदयम् अशुभैः चिन्हैः ग्रहीतम्, स्वभावः पतति; एतादृशानि चिन्हानि पूर्वं श्रुतानि, यदा राजानः निधनं प्राप्तवन्तः। हे सारथे, सर्वाणि तानि चिन्हानि अत्र पश्यामि—मार्गाः न सम्यक् मार्जिताः, सर्वत्र कठोरता दृश्यते। द्वाराणि न सम्यक् रुद्धानि, शोभा नास्ति, होमाः उपेक्षिता, धूपधूमः गम्भीरः।" "कुटुम्बानि अनश्नातानि, जनाः शक्तिहीनाः, गृहाणि सौभाग्यहीनानि पश्यामि। देवालयाः मालाविभूषिताः न, प्राङ्गणानि अपवित्राणि, मन्दिराणि रिक्तानि, न यथापूर्वं शोभन्ते। देवाय समर्पितानि पुष्पाणि विक्षिप्तानि, यज्ञवाटिकाः तादृशीः; पुष्पबाजारे न माला न अन्यानि वस्तूनि दृश्यन्ते।" "व्यापारी अपि न दृश्यन्ते यथापूर्वं; तेषां मनः चिन्तायुक्तम्, व्यवसायाः स्थगिताः। देवालयेषु मन्दिरेषु पक्षिसमूहः अपि विषण्णः। नगरे पुरुषनार्यः अपविध्धवस्त्राः, अश्रुपूर्णनेत्राः, कृशाः, चिन्तायुक्ताः, तृष्णया संतप्ताः।" एवं उक्त्वा भरतः, दुःखितचित्तः, अयोध्यायां अशुभचिन्हानि दृष्ट्वा, राजगृहं जगाम। नगरं दृष्ट्वा, इन्द्रस्य सदृशं, रिक्तशिखरैः, परित्यक्तगृहैः, धूलिपाण्डुरद्वारैः, स शोकाभिभूतः अभवत्। बहूनि अप्रियाणि दृष्ट्वा, यानि पूर्वं नगरे न अभवन्, महात्मा पुत्रः, शिरः नमितम्, मनः विषण्णम्, हर्षहीनः, पितुः गृहं प्रविष्टः। एवं श्रीवाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः श्रवणीयः।