सत्यनिष्ठः शुचिर्दीप्तः सः, शिलाभारगिरिश्रेष्ठान् निरीक्ष्य, महतीन् गिरिमान् अतिक्रम्य चैत्रोत्सववनं प्रति प्रस्थितवान्। स वीरैर्मत्स्यैः संरक्षितस्य उत्तरस्य भारुण्डवनस्य दिशि, सरस्वतीं गङ्गां च प्राप्य, वेगेन ताः नदीः अतिक्रम्य प्रविष्टवान्। ततः शीघ्रवाहिन्याः कुलिङ्गाख्यायाम् यमुनायाम्, पर्वतैः परिवृत्तायाम्, घोषयुक्तायाम्, सः आगत्य तामतिक्रम्य स्वबलं सान्त्वयामास। तत्र स्नात्वा, शीतलेन जलप्रक्षालनैः अश्वान् विश्रान्तान् कृत्वा, जलं पीत्वा, जलमादाय च, ते पुनरुत्तस्थुः। सः राजपुत्रः विरलप्रविष्टे विशालवनमार्गे, उत्तमेन रथेन, नभसि वात इव, महौजसा अग्रे प्रस्थितवान्। तदा राघवः शीघ्रं प्रसिद्धां पूर्वतीरस्थितां नगरीं प्रति, दुस्तरां भागीरथीं नदीं समुपेत्य, तस्याः तीरे गङ्गामतिक्रम्य कुटिकोष्ठिकां प्राप, ततः सेनया सह तामतिक्रम्य धर्मवर्धनं जगाम। द्वारस्य दक्षिणभागे सः जम्बूप्रस्थं प्राप, ततो दशरथात्मजः रम्यं वरूथग्रामं प्रति प्रस्थितवान्। तत्र सुखे वने निवसित्वा, सः उज्जिहानस्य उद्यानं प्रति प्रस्थितः, यत्र प्रियतराः वृक्षाः वर्धन्ते। प्रियशालवृक्षान् प्राप्य, भरतः शीघ्रं अश्वान् आरोह्य, सेनायाः अनुमतिं दत्त्वा, शीघ्रं प्रतस्थे। सः प्रतिसेतुं स्थित्वा, उत्तानकां नदीं च अतिक्रम्य, शीघ्ररथैः अन्याः विविधाः पर्वतानदीः च अतिक्रामत्। गजपृष्ठस्य पृष्ठे स्थितां आश्रमं प्राप्य, सः पुरुषर्षभः कपिवाटे लौहित्यां नदीं अतिक्रम्य गतवान्। एकशालां नदीं, विनतां, गोमतीं च अतिक्रम्य, कलिङ्गनगरीं प्राप्य, शालवनं प्रविष्टवान्। भरतः शीघ्रं क्लान्तवाहनः तं वनं अतिक्रम्य, प्रभाते तत्र प्राप्य स्थितः। सप्तरात्रान् मार्गे व्यतीत्य, सः पुरुषसिंहः मनुना निर्मितां अयोध्यां नगरीं दृष्टवान्। अग्रे अयोध्यां दृष्ट्वा, सः सारथिं उवाच—"इयं नगरी, पावनैः उद्यानैः प्रसिद्धा, मम न ज्ञायते। दूरात् अयोध्या दृश्यते, शुक्लमृत्तिका, धर्मनिष्ठैः वेदविद्भिः ब्राह्मणैः पूरिता। पूर्वं सैषा ऋषिसंकीर्णा, राजर्षिभिः रक्षिता, तत्र सदा महान् कोलाहलः श्रूयते स्म।" "अद्य तु नाहं सर्वतो नरनारीणां शब्दं शृणोमि; उद्यानानि दिवा क्रीडित्वा जनैः परित्यक्तानि। पूर्वं सर्वतो जनाकीर्णानि उद्यानानि प्रभासन्ति स्म, अद्य तु तानि तैः प्रहृष्टैः विहीनानि शोचन्ति इव दृश्यन्ते।" "सारथे, नगरी मम काननवत् प्रतियते; न च रथाः, न गजाः, न अश्वाः दृश्यन्ते। न च श्रेष्ठपुरुषाः यथापूर्वं निष्क्रान्ताः प्रविशन्ति; पूर्वं उद्यानानि हृष्टानि प्रफुल्लानि आसन्।" "अतीतानि तानि उद्यानानि रममाणैः जनैः परिपूर्णानि, परमसुखानि आसन्; अद्य तु तानि सर्वथा सुखवर्जितानि पश्यामि।" "मार्गेषु पतितपत्राणि, वृक्षाश्च रुदन्त इव दृश्यन्ते; न च मदोन्मत्तमृगपक्षिणां शब्दः श्रूयते।" "मन्दमधुरवचनानि, चन्दनागुरुयुक्तानि, अप्रतिमधूपगन्धयुक्तानि वाक्यानि, न श्रूयन्ते।" "किमर्थं शुभः पवनः न वाति, यथा पूर्वं मृदङ्गवीणादिनादैः संयुत्तः? कुतः नित्यः शब्दः अद्य नास्ति, किमर्थं च नगरी मन्दगमना दृश्यते? अनेकानि अमंगलानि पापानि चिह्नानि पश्यामि।" "एतेषां अमंगलचिह्नानां कारणात्, मम मनः शोकाकुलं जातम्; नूनं बन्धुषु कुशलं दुर्लभं, सारथे।" "यदा नास्ति भ्रमः, तदा हृदयम् अधः पतति; शोकसन्तप्तः अस्मि, भयभीतः, इन्द्रियाणि च विह्वलानि।" भरतः शीघ्रं विजयंते द्वारं प्राप्य, क्लान्तवाहनः, इक्ष्वाकुवंशरक्षितां पुरीं प्रविष्टः। द्वारपालाः उत्थाय, तस्य जयमपृच्छन्; तैः सह सः, द्वारस्थांश्च प्रणम्य, चिन्तासन्तप्तहृदयः प्रस्थितः। तत्र राघवः सारथिं, अश्ववाहनक्लान्तं, उवाच—"निष्पाप, किमर्थं माम् इत्थं शीघ्रं आनयथा?" "मम हृदयं अशुभैः पूर्वलक्षणैः ग्रस्तम्, स्वभावश्च विकलः; पूर्वं एतानि लक्षणानि श्रुतवती, यदा नृपाणां मृत्युर्भवति।" "सारथे, अहम् एतानि लक्षणानि अत्र पश्यामि—असंस्कृताः पन्थानः, सर्वत्र कठोरता दृश्यते।" "द्वाराणि सम्यक् न पिहितानि, शोभा नास्ति, हविर्दानानि न कुर्वन्ति, धूपधूमेण व्याप्तम् आकाशम्।" "गृहेषु अनशितकुटुम्बानि, जनाः शक्तिविहीनाः, गृहेषु लक्ष्मीः न दृश्यते।" "मन्दिराणि पुष्पमालाविहीनानि, अपवित्रप्रांगणानि, रिक्तानि, न च यथापूर्वं शोभन्ते।" "देवताभ्यः दत्तानि हविषां विकीर्णानि, यज्ञवाटिकासु तादृशः भावः; पुष्पविपणिषु न मालाः, न अन्यानि द्रव्याणि दृश्यन्ते।" "वणिजः अपि न दृश्यन्ते यथापूर्वं; ते चिन्तासन्तप्तहृदयाः, व्यापाराः स्थगिताः।" "मन्दिरेषु चैव देवायतनेषु, पक्षिसंघाः अपि विषण्णाः दृश्यन्ते।