यथायथं यज्ञं समाप्य, पुरुषश्रेष्ठः राजा कुलवर्धनः तां भूमिं यज्ञकर्तृभ्यः ब्राह्मणेभ्यः सम्यक् प्रददौ। भूमिदानं कृत्वा, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः स राजा हर्षपूर्णः अभवत्। तदा सर्वे ब्राह्मणाः, पापमुक्तं राजानं संबोधयामासुः। तैः उवाच—“त्वमेव सर्वभूमेः रक्षणे योग्यः; अस्माकं भूमौ न प्रयोजनम्, न च तस्य पालने शक्तिः। वयं स्वाध्यायनिरता एव सदा, हे पृथिव्याः नाथ! अन्यं किञ्चिद् दानं अस्माकं दातव्यं।” तेषां वचः श्रुत्वा, “रत्नं वा, महाग्रहम् वा, सुवर्णं वा, गोः वा, यद् अस्ति तत् दत्तव्यम्, भूमौ न प्रयोजनम्,” इति पुनः ब्राह्मणाः अवदन्। तत् श्रुत्वा, वेदविदां ब्राह्मणानां वचः, राजा दशरथः तेषां दशशतसहस्र गोः दानं अकुरुत्। सुवर्णस्य दशकोटीं चतुर्गुणं रजतस्य ददौ; ततः सर्वे यज्ञकर्तारः तं धनं स्वस्वं विभज्य आदाय। ऋष्यशृङ्गमहर्षये च वसिष्ठाय च, ब्राह्मणश्रेष्ठैः तद् दानं यथायोग्यं विभक्तम्। सर्वे हर्षपूर्णहृदयाः तुष्टाः अभवन्; तदनन्तरं, सहायिभ्यः सुवर्णं यथाविधि दत्तम्। ब्राह्मणेभ्यः जाम्बूनदं सुवर्णं कोटिसंख्यया दत्तम्; दरिद्रब्राह्मणाय श्रेष्ठं हस्ताभरणं दत्तम्। याचमानाय च रघुवंशसम्भूतः राजा यथायोग्यं दानं दत्तवान्। ब्राह्मणाः तुष्टाः सन्तः, तं राजा तेषां प्रियं कर्तुम् अचरत्। हर्षविमूढेन्द्रियः राजा तेषां ब्राह्मणानां प्रति नमस्कृत्य, विविधाः आशीः तैः ब्राह्मणैः दत्ताः। भूमिदानं कृत्वा, दानशीलः वीरः राजा दशरथः परं यज्ञं प्राप्तवान्। पापनाशकं, स्वर्गप्रदं, राज्ञां दुःसाध्यं तं यज्ञं सम्यक् कृत्वा, दशरथः ऋष्यशृङ्गं सम्बोधयामास। “त्वं, सत्त्वरूपः, वंशवृद्ध्यर्थं किमपि कर्तव्यम्,” इति उक्तवान्। ततः द्विजश्रेष्ठः ऋष्यशृङ्गः राजानं उवाच—“हे राजन्, तव वंशस्य कीर्तिवर्धनः चत्वारः पुत्राः भविष्यन्ति।” तस्य मधुरं वचनं श्रुत्वा, महात्मा राजा प्रणम्य परमं हर्षं अनुभूतवान्, पुनः ऋष्यशृङ्गं प्रीत्या उवाच। तदनन्तरं, श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे पञ्चदशोऽध्यायः आरभ्यते। तदा, ऋष्यशृङ्गः क्षणं चिन्तयित्वा, आत्मानं संयम्य, वेदवित् राजानं सम्बोधयामास। “सुतार्थं तव, अथर्वशीर्षे निर्दिष्टैः मन्त्रैः, यथाविधि पुत्रकामेष्टिं करिष्यामि।” ततः स पुत्रार्थं यज्ञं आरभ्य, तेजस्वी ऋष्यशृङ्गः मन्त्रानुसारं होमं कृत्वा यज्ञं सम्यक् अचरत्। तस्मिन्नेव समये, देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः, यथायोग्यं स्वभागार्थं समागच्छन्। तत्र देवाः, ब्रह्माणं लोकस्रष्टारं सम्बोधयामासुः—“भगवन्, तव अनुग्रहेण राक्षसः नाम्ना रावणः बलात् सर्वान् बाधते; तं निग्रहितुं न शक्ष्यामः। तस्य तव स्नेहात् वरं दत्तम्, तं सदा पूजयामः, सर्वं तस्य दुःखं सहामः। स दुष्टबुद्धिः त्रिलोकान् कम्पयति, तान् अवमानयति, इन्द्रं अपि अपमानितुम् इच्छति। स ऋषीन्, यक्षान्, गन्धर्वान्, ब्राह्मणान्, असुरान् च वरात् गर्वितः लङ्घयति। सूर्यः तं न दहति, वायुः समीपे न वाति, समुद्रः अपि तं दृष्ट्वा न कम्पते। अतः, तस्मात् भयमस्ति, तस्य घोरस्य राक्षसस्य; तस्य विनाशाय उपायः चिन्तनीयः।” एवं देवैः उक्तः ब्रह्मा विचार्य उवाच—“तस्य पापिनः नाशस्य उपायः ज्ञातः। स राक्षसः गन्धर्वयक्षदेवदानवराक्षसाणां अभेद्यत्वं मां उक्तवान्, तदनुसारं मया अनुमोदितम्। तस्य तिरस्कारात् मानवान् न उल्लिखितवान्; अतः स मानवात् वधयोग्यः, अन्यथा न।” एतस्मिन्नेव काले, श्रीविष्णुः महातेजाः शङ्खचक्रगदाधरः, पीतवस्त्रधारी, जगन्नाथः, गरुडारूढः, मेघे सूर्यः इव, ज्वलत्कनककङ्कणेन शोभितः, सुरश्रेष्ठैः स्तुतः, तत्र आगतः। तत्र ब्रह्मा स्वयं एकाग्रचित्तः स्थित्वा, सर्वे देवाः प्रणम्य तं विष्णुं संबोधयामासुः। “हे विष्णो! लोकहिताय त्वां नियुक्तुम् इच्छामः; त्वं अयोध्यानाथस्य दशरथस्य पुत्रः भवितव्यम्। स धर्मात्मा, उदारः, महर्षिसमप्रभः; तस्य त्रिषु पत्निषु, या शीलश्रीकीर्तिसदृशीः, तेषु त्वं चतुर्धा विभज्य पुत्ररूपेण अवतर। तत्र मानवजन्म गृहित्वा, लोकविनाशकं रावणं नाशय। हे विष्णो! रावणं युद्धे हन्याः, यो देवैः न हन्तुं शक्यः; स देवगन्धर्वसिद्धमहर्षीन् पीडयति। स मूढः राक्षसः ऋषीन्, गन्धर्वान्, अप्सरः च बलात् बाधते। नन्दनवनस्थाः अप्सरः तस्य क्रूर्येण विहता; तस्य विनाशाय वयं ऋषिभिः सह आगताः।” एवं, दशरथस्य यज्ञसमाप्तौ ब्राह्मणाः तुष्टाः, राजा दानशीलः, ऋष्यशृङ्गः पुत्रकामेष्टिं आरभ्य, देवाः ब्रह्माणं विष्णुं च सम्बोधयामासुः; रावणस्य विनाशाय विष्णोः मानवावतारं प्रार्थयन्ति।