श्रूयताम् अधुना श्रीवाल्मीकि-रामायणेऽयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः। तदा वीर्यवान् भरतः प्राङ्मुखः राजप्रासादात् निर्गत्य, दीप्तमानां सुदामानदीं दृष्ट्वा तां च समतिक्रम्य ययौ। ततः स इक्ष्वाकुवंशसम्भवः सुखस्पर्शिनीं दूरवर्तीमपारां प्रत्यान्गवहिनीं तरङ्गिणीं शतद्रूं नदीं महात्मा तीर्त्वा गच्छति स्म। एला-धानां नदीं च समतिक्रम्य तस्याः पारमुपेत्य, शिलाप्रस्तरयुक्तं मार्गं तथा अग्नेयं शरच्छेद्यम् अतीत्य ययौ। सत्यसन्धः शुद्धात्मा महात्मा च, शिलाभारगिरिं दृष्ट्वा तान् महागिरिं चैत्रोत्सुकः प्रस्थितः। सरस्वतीं च गङ्गां च समतिक्रम्य वेगेन, वीरमच्छ्यानां उत्तरभागे स्थितं भारुण्डवनं प्रविष्टः। तत्र शीघ्रगामिनीं कुलिङ्गाख्यां यमुनां नदीं गिरिसंवृतां घोषमयां समतिक्रम्य, स्वबलं प्रबोधयामास। तत्र तस्य बलस्य अश्वानां च क्लान्तानां शीतलानि जलानि पीत्वा, स्नात्वा च तत्र विश्रान्ताः जलं च समादाय प्रस्थिताः। स तु राजपुत्रः महद् अरण्यं दुर्लभगमनं रथेनाभिनीत्या, नभसि वात इव, ययौ। शीघ्रं स भागीरथीं दुस्तरां नदीं पूर्वतीरे ख्यातां पुरीं प्राप्य, गङ्गामतीत्य कुटिकोष्ठिकां गत्वा, तत्र स्वबलैः सह धर्मवर्धनं प्राप्तवान्। दक्षिणद्वारस्य पार्श्वे जम्बूप्रस्थमुपेत्य, दशरथात्मजः वरूथग्रामं रमणीयं प्रस्थितः। तत्र सुखे वने निवसित्वा, उच्छिहानस्य उपवनं प्रियवृक्षयुक्तं प्रति गतः। प्रियशालवनं समुपेत्य भरतः शीघ्रं अश्वान् आरोह्य, सेनायाः अनुमतिं दत्वा त्वरितः प्रस्थितः। सर्वेषु तीर्थेषु स्थित्वा, उत्तरकां नदीं तीर्त्वा, विविधाः शैलनद्यः शीघ्ररथैः समतिक्रम्य, गजेन्द्रपृष्ठसमीपे कुटीमुपेत्य, कपिवाटे लौहित्यां नदीं तीर्त्वा, एकशालां विनतां च गोमतीं च नदीं तीर्त्वा, कलिङ्गपुरीं प्राप्त्वा शालवनं प्रविवेश। भरतः तत्र रथक्लान्तः शीघ्रं समुपेत्य, वनं तीर्त्वा प्रभाते तत्र आगतः। सप्त रात्रान् मार्गे व्यतीत्य, मनुना निर्मितां पुरीं अयोध्यां दृष्ट्वा, स पुरुषव्याघ्रः तां निरीक्ष्य, सारथिं प्राह—"इयं पुरी पुण्योपवनसमाकीर्णा मम न पूर्वं दृष्टपूर्वा इव दृश्यते।" "दूरात् अयोध्या दृश्यते, हे सारथे! शुक्लभूमिः धर्मनिष्ठब्राह्मणैः वेदविद्भिः च पूर्णा। पूर्वं तु अयोध्या मुनिसंकीर्णा, राजर्षिभिः रक्षिता, तत्र महान् कोलाहलः सदा श्रूयते स्म।" "अद्य तु सर्वतः न पुरुषस्त्रीणां शब्दः श्रूयते, उपवनानि दिवसान्ते क्रीडित्वा जनैः परित्यक्तानि। पूर्वं चैतानि उपवनानि सर्वतः जनसंकीर्णानि दीप्तानि, अद्य तु तानि त्यक्तान्येव शोचन्ति इव दृश्यन्ते।" "इयं पुरी मम काननसदृशी दृश्यते, न चात्र रथाः, न गजाः, न अश्वाः दृश्यन्ते। न च अग्रजनाः यथापूर्वं निष्क्रान्ताः प्रविशन्ति वा, उपवनानि पूर्वं प्रमुदितानि आसन्।" "पूर्वं तु एतेषु उपवनेषु जनाः क्रीडन्तः परमानन्दयुक्ताः आसन्, अद्य तु सर्वथा शून्यानि इव दृश्यन्ति। पतितपत्राणि मार्गेषु, वृक्षाः च रुदन्त इव, मत्तमृगद्विजानां शब्दः अपि न श्रूयते।" "मधुराः स्निग्धवाचः, चन्दनागरुसंयुक्ताः, अनुपमधूपगन्धयुक्ताः, बहुवचनाः, ये शब्दाः पूर्वं श्रूयन्ते स्म, ते अद्य न श्रूयन्ते।" "किं कारणं, शुभवातः पूर्ववत् न वाति? मृदङ्गवीणादमशब्दैः संयुक्तः, कोणे कोणे उत्पन्नः।" "पूर्वं यः शब्दः नित्यं श्रूयते स्म, स अद्य न श्रूयते, पुरी च शनैः शनैः चलति इव दृश्यते। अहं अनेकानि अशुभानि अपि च पापानि निमित्तानि पश्यामि।" "एतेषु अशुभेषु निमित्तेषु, मम मनः व्याकुलम्; नूनम्, हे सारथे! स्वजनानां कुशलं दुर्लभम्।" "सर्वथा, संमोहाभावे, हृदयं मम पतितम् इव; अहम् उद्विग्नः, हृदयं दीनम्, भीतः, इन्द्रियाणि च मम सम्प्रकम्पन्ते।" एवं चिन्तयन् भरतः शीघ्रं अयोध्यां प्रविवेश, इक्ष्वाकुकुलरक्षितां, वैजयन्तद्वारं समतिक्रम्य, क्लान्तरथः। तत्र द्वारपालाः उत्थाय तं जयसम्प्रश्नं कृत्वा, तैः सह प्रस्थितः, द्वारस्थैः प्रणम्य, चिन्तायुक्तहृदयः। तत्र राघवः सारथिं क्लान्तं दृष्ट्वा उवाच—"निर्दोष, किमर्थं अहम् इत्थं शीघ्रं नीतः?" इति। "मम हृदयं पापसंशयेन गृहीतम्, स्वभावः च पतित इव; पूर्वं अपि एते निमित्तानि श्रुतानि, यदा नृपतयः नष्टाः।" "हे सारथे! एतानि सर्वाणि निमित्तानि अहं अत्र पश्यामि—रथ्याः असंमार्जिताः, सर्वत्र कठिनता दृश्यते।" "द्वाराणि यथावद् न निमीलितानि, शोभा अपि न दृश्यते, होमादिकर्माणि उपेक्षिता, धूपधूमयुक्तः वायुः प्रवहति।" "गृहाणि च पश्यामि, येषां कुलानि न भोजितानि, जनाः च शक्तिहीनाः, गृहाणि च लक्ष्मवर्जितानि।" एवं भरतः चिन्तायुक्तः, दुःखितः, अशुभसंकेतैः व्याकुलः, अयोध्यां प्रविवेश।