भरतः, महात्मा, आर्यकसमानैः मन्त्रिभिः सहितः, शत्रुघ्नमपि निर्हतशत्रुम् आदाय स्वस्य सैन्येन संरक्षितः, इन्द्रलोकात् इव गृहात् निर्गतः। ततः स वीरः राजप्रासादात् अग्रे मुखं कृत्वा निर्गच्छन्, तेजस्विनीं सुदामां नदीं दृष्ट्वा ताम् अतिक्रामत्। इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः भरतः रमणीयां दूरस्थां परपारां प्रतिकूलवाहिनीं तरङ्गितां शतद्रूम् नदीं अतिक्रम्य, एलधानां नदीं च तीर्त्वा तीरं सम्प्राप्तः, शिलासंघातयुक्तं पथं अग्नेयं च बाणच्छेदनस्थानं ययौ। सत्यवादी, शुद्धात्मा, प्रकाशमानः भरतः शिलवाहिनीं पर्वतान् दृष्ट्वा, महत् पर्वतं चैत्रम् वनं प्रति अग्रसरः। ततः सरस्वतीं गङ्गां च तीर्त्वा, वीरमत्स्यनां उत्तरं भारुण्डवनं प्रविष्टः। ततः शीघ्रवाहिनीं कुलिङ्गाख्यां यमुनां पर्वतान्वितां निनादिनीं दृष्ट्वा तां च अतिक्रम्य, स्वस्य सैन्यं सान्त्वयति। तत्र स्नानं कृत्वा, अश्वान् विश्राम्य, जलं पिबन्तः, जलं च गृहित्वा प्रस्थिताः। भरतः विशालं वनं, यत्र जनाः विरलाः, उत्तमेन यानेन आकाशे वात इव अग्रसरः। राघवः शीघ्रं भागीरथीं नदीं, दुर्गमां, प्रख्यातपुर्यां पूर्वतीरे, उपगच्छति। गङ्गां पूर्वपारे तीर्त्वा कुटिकोष्ठिकां प्राप्तः, तत्र सैन्येन सह धर्मवर्धनं ययौ। दक्षिणद्वारे जम्बूप्रस्थं आगतः, दशरथस्य पुत्रः मनोहरं वरूथं ग्रामं प्राप्नोति। स रम्ये वने निवास्य, उज्जिहानस्य उपवनं यत्र प्रियवृक्षाः सन्ति, तत्र गच्छति। प्रियसालवृक्षान् प्राप्त्वा, भरतः शीघ्रं अश्वान् आरोह्य, सैन्यं अनुमत्य, त्वरितं प्रस्थितः। सर्वतीर्थेषु स्थित्वा, उत्तानकां नदीं च तीर्त्वा, विविधाः पर्वतानदीः शीघ्रयानैः अतिक्रामति। गजपृष्ठसमीपस्थे कुटिरे संप्राप्तः, पुरुषसिंहः लोहित्यां नदीं कपिवते तीर्त्वा, एकसालां विनतां गोमतीं च अतिक्रम्य, कलिङ्गनगरीं गत्वा सालवनं प्रविशति। भरतः, यानं क्लान्तं, शीघ्रं वनं पारयित्वा, तत्र प्रातःकाले आगतः। सप्तरात्रं मार्गे व्यतीत्य, पुरुषसिंहः मनुना निर्मितां अयोध्यां नगरीं दृष्ट्वा। अयोध्यां पुरं पुरतः दृष्ट्वा, सारथये उवाच— "एषा नगरी, पुण्योपवनसम्भूतिः, मे न परिचिता इव दृश्यते।" "अयोध्या दूरात् दृष्टा, हे सारथे, यत्र भूमिः श्यामा, ब्राह्मणैः शीलसम्पन्नैः वेदविद्भिः च पूर्णा। पूर्वं अयोध्या ऋषिसंकुला, श्रेष्ठराजर्षिभिः रक्षिताः, तत्र महान् शब्दः सदा अभवत्।" "अद्य तु, सर्वतः, पुरुषस्त्रीणां शब्दं न शृणोमि; उपवनानि दिवसक्रीडायाः पश्चात् जनैः शून्यानि।" "पूर्वं उपवनानि सर्वत्र जनैः दौर्वन्ति, अद्य तु ते शोचन्ति, तैः उत्साहितैः परित्यक्तानि।" "हे सारथे, नगरी वनवत् इव दृश्यते; न तत्र वाहनानि, न गजाः, न अश्वाः दृश्यन्ति।" "न च श्रेष्ठजनाः यथापूर्वं निर्गच्छन्ति वा प्रविशन्ति; उपवनानि पूर्वं हृष्टानि, उत्साहितानि।" "पूर्वं एषु उपवनानि जनैः रममाणैः, परमसुखयुक्तानि; अद्य तु तानि सर्वथा शोकयुक्तानि पश्यामि।" "पतितपत्राणि पन्थासु, वृक्षाः विलपन्ति इव, मदोत्कटानां मृगपक्षिणां शब्दः न शृणोमि।" "मधुरस्निग्धाः वाचः, याः पूर्वं सन्दलागारुगन्धयुक्ताः, अपूर्वधूपसुगन्धिताः, ताः अद्य न शृणोमि।" "शुभः वायुः किमर्थं न वाति, पूर्ववत्, यत्र मिश्रितः शब्दः, मृदङ्गवीणानां चतुर्दिक् ध्वनिः।" "शब्दः यः पूर्वं सततं अभवत्, अद्य नास्ति; नगरी मन्दं गच्छति; अहं अनेकान् अशुभान् दुष्टलिङ्गानि पश्यामि।" "एतेषु अशुभेषु लिङ्गेषु, मनः मे व्यग्रं; निश्चितं, हे सारथे, बान्धवानां कुशलं दुर्लभं।" "यदा भ्रमः नास्ति, तदा हृदयम् अधः पतति; अहं विषण्णः, हृदयम् दीनं, भयग्रस्तः, इन्द्रियाणि च विक्षिप्तानि।" भरतः शीघ्रं अयोध्यां, इक्ष्वाकुवंशरक्षितां, वैजयन्तद्वारं यानं क्लान्तं कृत्वा, प्रविष्टः। द्वारपालाः उत्थाय तं विजयम् अपृच्छन्; तैः सह, मनः चिन्तायुक्तं कृत्वा, द्वारस्थैः नमस्कृत्य, अग्रे गतः। तत्र राघवः अश्वान् चालयन् सारथये, क्लान्ते, उवाच— "हे दोषरहित, किमर्थं अहं त्वरितं अत्र आनयितः?" "मम हृदयम् अशुभैः चिन्हैः आक्रान्तम्; स्वभावः पतितः इव; पूर्वं एतादृशानि लक्षणानि शृणोमि, यदा राजानः निधनं प्राप्नुवन्ति।" "हे सारथे, सर्वाणि तानि लक्षणानि अहं अत्र पश्यामि; मार्गाः असंस्कृताः, सर्वत्र कठोरता दृश्यते।" "द्वाराणि सम्यक् न रुद्धानि, शोभा नास्ति, होमक्रियाः उपेक्षिताः, धूपधूमेन वायुः भूतले गाढः।" एवं भरतः, मार्गे विविधान् नदीन् वनानि तीर्त्वा, अयोध्यां नगरीं प्राप्तः, तत्र अशुभानि लक्षणानि दृष्ट्वा, मनः चिन्तायुक्तः, सारथये सह नगरं प्रविश्य, बान्धवानां कुशलं चिन्तयन्, दुःखितः अभवत्।