भरतः, मातुलात् ऐरावतवंशसम्भूतान् इन्द्रशिरस्कान् मनोज्ञदर्शनान् शीघ्रगामिनः सुवेष्टितखुरान् गजेन्द्रान् प्राप्तवान्, तद्वत् युक्तमूल्यरूपेण शीघ्रगामिनः सुवेष्टितखुरान् अश्वतरान् च। स मातुलः महाभागाय भरताय राजगृहान्तःपालितान् व्याघ्रबलपराक्रमसम्पन्नान् महाकार्यदंष्ट्रायुक्तान् विशालांश्च श्वान् दत्तवान्। ततः भरतः, विजयी शत्रुघ्नसहितः, मातामहम् मातुलं च सम्यक् अभिवाद्य, रथमारुह्य निर्गतः। तस्मिन्नेव काले, दूतोत्कण्ठया स्वप्नदर्शनस्य च कारणेन, तस्य हृदयम् महता चिन्तया समाक्रान्तम्। ततः स पुरुषैः गजैः अश्वैः च परिवृतः, स्वगृहात् निर्गत्य, शोभनं अनुत्तमं राजमार्गम् प्रविवेश। तत्र स महात्मा भरतः नगरान्तर्गतं पश्यन्, तदनन्तरं विख्यातः भरतः निर्बाधेन तदन्तः प्रविष्टः। पुनः, मातरं मातुलं युधाजितं च अभिवाद्य, भरतः शत्रुघ्नसहितः रथमारुह्य निर्गतः। शताधिकान् वर्तुलचक्रसम्पन्नान् रथान् युक्त्वा, तं भरतम् अनुचराः उष्ट्रैः गोभिः अश्वैः अश्वतरैः च अन्वगच्छन्। स्वसेनया संरक्षितः, आर्यकसमानमन्त्रिसहितः, शत्रुघ्नं निर्जितारिपुं गृहात् इन्द्रलोकादिव निर्गतः महात्मा भरतः। शृणु अद्य वाल्मीकिरामायणस्यायोध्याकाण्डस्य एकसप्ततितमं सर्गम्। स वीर्यवान् भरतः, मुखं पूर्वदिशं प्रति कृत्वा, राजप्रासादात् निर्गत्य, सुदामानदीं ददर्श, तां च तीर्त्वा जगाम। ततः स इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, रम्यां दूरस्थां परपारां प्रतिलोमवाहिनीं तरङ्गिणीं शतद्रूमतीं नदीं तीर्त्वा, एलधानां नदीं च तीर्त्वा, पार्श्वे स्थितां शिलानिकरयुक्तां मार्गमनुसृत्य, अग्नेयं नाम बाणच्छेद्यं देशं प्राप्तवान्। सत्यः शुचिः प्रसिद्धः च, शिलावहान् गिरिनिकरान् पश्यन्, महतीन् गिरिम् अतिक्रम्य, चैत्रवनं प्रति जगाम। सरस्वतीं गङ्गां च तीर्त्वा, वीरमच्छानां उत्तरं भारुण्डवनं प्रविष्टः। शीघ्रवाहिनीं कुलिङ्गाख्यां यमुनां पर्वतसंवृतां निनादिनीं तीर्त्वा, स्वसेनां समाश्वासयत्। तत्र स्नात्वा, अश्वान् विश्राम्य, जलं पीत्वा, जलं च गृहित्वा, विश्रान्ताः पुनः प्रस्थिताः। महद्वनं दुर्लभमार्गं स राजपुत्रः उत्तमेन रथेन वात इव व्योम्नि प्रस्थितः। स राघवः शीघ्रं भागीरथीं महतीं दुस्तराम् नदीं पूर्वतीरे नगरे प्रसिद्धे प्राप्तः। गङ्गां तीर्त्वा, कुटिकोष्ठिकां जगाम, तत्र सेनया सह तां तीर्त्वा धर्मवर्धनं प्राप्तः। दक्षिणद्वारस्य पार्श्वे जम्बूप्रस्थं प्राप्तवान्, ततः दशरथसूनुः रम्यं वरूथग्रामं जगाम। तत्र रम्ये वने स्थित्वा, उज्जिहानस्य उपवनं प्रति प्रस्थितः, यत्र प्रियतरवृक्षाः सन्ति। स तत्र प्रियसालान् प्राप्त्वा, शीघ्रं अश्वान् आरोह्य, सेनायै अनुमतिं दत्वा, शीघ्रं प्रस्थितः। सर्वेषु तीर्थेषु स्थित्वा, उत्तानकां नदीं तीर्त्वा, बहून् शैलनदीः शीघ्रयानैः अतिक्रम्य, गजपृष्ठस्य पृष्ठे कुटिकां प्राप्तः। नरव्याघ्रः कपिवटं लौहित्यं नदीं तीर्त्वा, एकसालां विनतां गोमतीं च तीर्त्वा, कलिंगनगरीं प्राप्त्वा, सालवनं प्रविष्टः। भरतः, तस्य रथः सम्पूर्णं श्रान्तः, शीघ्रं प्राप्य, वनं अतिक्रम्य, प्रातःकाले तत्र प्राप्तः। सप्तरात्रं मार्गे व्यतीत्य, स नरव्याघ्रः, मनुना निर्मिताम् अयोध्यां ददर्श। स अयोध्यां पुरः पश्यन्, सारथिं इदं वचनं अब्रवीत्— "एषा पुरी पुण्योपवना न मम प्रज्ञायते।" "दूरात् अयोध्या दृश्यते, हे सारथे, धूसरमृत्तिका, ब्राह्मणैः धर्मनिष्ठैः वेदविद्भिः च पूर्णा।" "या पुरी पूर्वं मुनिसंकुला, राजर्षिभिः रक्षिता, तत्र सदा महाशब्दः श्रूयते स्म।" "अद्य तु सर्वतः न नरनार्यः शब्दः, दिवसे क्रीडित्वा जनैः उपवनानि रिक्तानि।" "पूर्वं उपवनानि जनाकीर्णानि समन्ततः प्रकाशन्ते स्म, अद्य तु त्यक्तजनानि शोचन्ति इव दृश्यन्ते।" "हे सारथे, नगरी वनवत् इव दृश्यते, न हि तत्र यानानि, न गजाः, न अश्वाः दृश्यन्ते।" "पूर्ववत् अग्रजनाः न निर्गच्छन्ति, न प्रविशन्ति; उपवनानि हृष्टानि प्रमोदितानि आसन्।" "पूर्वं उपवनानि जनैः रममाणैः परिपूर्णानि, परमसुखानि, अद्य तु तानि सर्वथा निरानन्दानि पश्यामि।" "पतितपर्णानि पन्थानः, वृक्षा रुदन्तीव, मदोत्कृष्टमृगपक्षिणां शब्दः अपि न श्रूयते।" "मृदु मधुरवचनानि, चन्दनागुरुसंयुक्तानि, अनुपमधूपगन्धयुक्तानि, न श्रूयन्ते।" "कस्मात् पुण्यः वायुः न वाति यथापूर्वं, यत्र दुन्दुभिमृदङ्गवीणाशब्दः सम्यक् वात्यन्ते?" "कस्मात् अद्य सततम् आसीत् शब्दः नास्ति, नगरी च मन्दगामिनी इव दृश्यते? अहं बहून् अमङ्गलान् पापलक्षणानि च पश्यामि।" एवं भरतः, मार्गे मार्गे नद्यः गिरयः वनानि च तीर्त्वा, दुःखितहृदयः, अयोध्यां शून्यरूपां, शोकार्तां च दृष्ट्वा, सारथिं दुःखसंतप्तः समभाषत।