ततः कैकेयीपुत्रं सम्यक् पूजयित्वा केकयराजः द्विसहस्राणि सुवर्णमुद्राणां षोडशशतानि चाश्वान् भार्यायाः सुताय ददौ। अश्वपतिरपि त्वरया धर्मिष्ठान् विश्वस्तांश्च मन्त्रिणः भरताय यथेष्टं परिचारकान् अर्पयामास। मातुलश्चास्य ऐरावतकुलसम्भवानिन्द्रशिरस्कान् रम्यदर्शनान् शीघ्रगामिनः सुयुक्तखुरांश्च गजारूढान् ददौ, तद्वद् सुवर्णमयांश्च खरान् सम्प्रदाय वित्तमदात्। तत्रैव राजभवने पालितान् व्याघ्रबलसम्पन्नान् दंष्ट्रायुतान् महाकायांश्च श्वानः दत्तवान्। ततः विजिगीषुः शत्रुघ्नसमेतः भरतः मातामहम् मातुलं च अभिवाद्य रथमारुह्य निर्जगाम। तदा दूतानां त्वरया स्वप्ने च दृष्ट्वा दर्शनं महदन्तरात्मनि शोकः समुत्पन्नः। स पुरुषैः गजैः अश्वैः परिवृतः स्वगृहाद् निष्क्रम्य शोभनां अनुपमां राजमार्गमाविशत्। स गच्छन् अन्तःपुरं ददर्श, ततः स महात्मा भरतः निरवरोधेन प्रविवेश। मातरं मातुलं च युधाजितं अभिवाद्य, शत्रुघ्नसमेतः पुनः रथमारुह्य प्रस्थितवान्। युक्तशताधिकैः रथैः परिचारकाः ऊर्ध्वचक्रैः, उष्ट्रैः गवां अश्वैः खरैश्च भरतं अन्वयुः। स्वबलैः रक्षितः आर्यकसमैः मन्त्रिभिः सहितः शत्रुघ्नं च अनिर्विघ्नं गृहात् इन्द्रलोकादिव निर्गतः। शृणु तर्हि श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अयोध्याकाण्डे एकसप्तत्यधिकसप्ततितमोऽध्यायः। स वीरः प्रस्थितः प्राङ्मुखः राजगृहात्, ततः स सुदाम्नाम्ना प्रभया युक्तां नदीं दृष्ट्वा तां तीर्त्वा इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः सौम्यः शतद्रूं रमणीं दूरतीरां प्रत्यान्दोलिनीं तरङ्गिणीं तीर्त्वा इलाधाननदीं च पारं गतः, शिलावतीं पन्थानं अग्नेयं च शरच्छेद्यं अतीत्य, सत्यः शुचिर्यशस्वी शिलावहान् गिरिं दृष्ट्वा महाशैलान् च अतिक्रम्य चित्रवनं प्रति प्रस्थितः। सरस्वतीं गङ्गां च तीर्त्वा वेगेन, उत्तरं भाण्डवदन्तं वीरमच्छ्यस्य वनं प्रविश्य, यमुनां शीघ्रगामिनीं कुलिङ्गाख्यां, पर्वतैः परिवृतां घोषवतीं तीर्त्वा, स्वबलं प्रशमयामास। तत्र स्नात्वा शान्ताङ्गाः अश्वान् विश्राम्य जलं पीत्वा जलं गृह्य प्रस्थिताः। राजपुत्रः तं दुर्गमं वनं सुविमानरथेन वात इव व्योम्नि शीघ्रं जगाम। राघवः भगीरथीं दुस्तरां नदीं पूर्वतीरस्थां पुरीं प्रति शीघ्रं प्रायात्। पूर्वतीरे गङ्गां तीर्त्वा कुटिकोष्ठिकां गत्वा, तत्र बलैः सह तीर्त्वा धर्मवर्धनं प्राप। दक्षिणद्वारे जम्बूप्रस्थे समुपागत्य, दशरथात्मजः रम्यं वरूथग्रामं प्रतिपेदे। तत्र सुखे वने स्थित्वा, उच्छिहानस्य उद्यानं प्रति प्रस्थितः, यत्र प्रियतरुश्च। स तु प्रियशालान् प्राप्य शीघ्रं रथमारुह्य, सेनायाः अनुमतिं दत्त्वा शीघ्रं प्रायात्। सर्वेषु तीर्थेषु स्थित्वा, उत्तानकां तीर्त्वा, विविधान् पर्वतानदीः शीघ्ररथैः अतिक्रम्य, हस्तिपृष्ठवेश्म समीपे निवसन्, कपिवाटे लौहित्यां तीर्त्वा, एकशालां विनतां गोमतीं च तीर्त्वा, कलिङ्गपुरं गत्वा शालवनं विवेश। भरतः सम्प्राप्तः शीघ्रं, तं वनं अतिक्रम्य प्रातःकाले तत्र समुपागच्छत्। स मनोर्ज्ञां अयोध्यां, मनुना निर्मितां, सप्तरात्रं पन्थानं गत्वा, दृष्टवान्। अयोध्यां समीपस्थां दृष्ट्वा, सारथिं प्रति उवाच—"एषा पुरी पुण्यवनोद्यानवती न तु पूर्ववत् दृश्यते।" "दूरात् अयोध्या दृश्यते हे सारथे, धूसरमृत्तिका, ब्राह्मणैः श्रुतवेदैः धर्मनिष्ठैः पूरिता।" "पूर्वं अयोध्या ऋषिसंकीर्णा, राजर्षिभिः रक्षिता, तत्र महान् निनादः सदा श्रूयते स्म।" "अद्य तु न श्रूयन्ते सर्वतः नरस्त्रीणां शब्दाः, वनानि दिवसा क्रीडायाः पश्चात् जनैः परित्यक्तानि।" "पूर्वं वनानि सर्वतः जनैः प्रवृत्तानि शोभन्ते स्म, अद्य तु तानि शोचन्ति, येषां तत्र क्रीडया प्रियजनाः न दृश्यन्ते।" "हे सारथे, नगरी इव निर्जना दृश्यते, न चात्र रथाः, न गजाः, न अश्वाः दृश्यन्ते।" "न च प्रमुख्याः जनाः निर्गच्छन्ति प्रविशन्ति वा, पूर्वं वनानि प्रमदया हृष्टानि आसन्।" "पूर्वं एतेषु वनेषु जनाः क्रीडन्तः तुष्टाः आसन्, परमसुखयुक्तानि, अद्य तु तानि निःसुखानि दृश्यन्ते।" "पतितपत्राणि पन्थानं, वृक्षाश्च क्रोशन्त इव, न च मत्तमृगपक्षिणां शब्दः श्रूयते।" "पूर्वं यः मधुरः स्निग्धः शब्दः बहुवचनयुक्तः, चन्दनागरुसंयुक्तः, अपूर्वधूपगन्धयुक्तः, स न श्रूयते।" एवमेष भरतः मातामहगृहात् उपहारान् गृह्य, शत्रुघ्नसमेतः, महता सैन्येन परिवृतः, राजमार्गेण यथान्यायं यानैः गजैः अश्वैः खरैश्च यथोचितं प्रस्थितः। स सर्वान् नदीन् वनानि ग्रामांश्च अतिक्रम्य, सप्ताहं पन्थानं गत्वा, अयोध्यां दीनां शून्यां च दृष्ट्वा, हृदि शोकसमुत्थितः, सारथिं प्रति दुःखितवदनः इत्येवमुवाच।