भरतः तु तदा चिन्तया परिप्लुतचित्तः स्वमातरं कैकेयीं स्मरामास—या सदैव स्वच्छन्दचारिणी, तीक्ष्णा, शीघ्रकोपिनी, बुद्धिमती, गर्विता च, स्वस्थापि मयि किमुक्तवतीति। एवमुक्ते तु धर्मात्मन्य् भरते तैः सन्देशवाहकैः तस्मिन्काले विनीतवचनानि प्रोक्तानि। तं प्रति ते सन्देशवाहकाः विनयपूर्वकं वाक्यमूचुः—"नरशार्दूल, येषु त्वया कुशलमभिलष्यते, ते सर्वे कुशलेन स्थिताः; श्रीः लक्ष्मीश्च त्वां वृत्य, तव च रक्षां सिध्यतु।" एवं सन्देशवाहकैः सम्यगुक्तं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच—"अहं महराजानं निवेद्य गच्छामि; सन्देशवाहकाः शीघ्रं प्रस्थितिं मां प्रेरयन्ति।" इत्येवमुक्त्वा सन्देशवाहकान्, राजपुत्रः भरतः तेषां वचनेन प्रेरितः स्वमातामहमभ्यभाषत। सः प्राञ्जलिः मातामहम् इदं वचनमुवाच—"राजन्, सन्देशवाहकैः प्रेरितः अहं पितुः समीपं गमिष्यामि; यदा मां स्मरिष्यसि तदा पुनरागमिष्यामि।" भरतेन एवं सम्यगुक्ते सः मातामहः सौम्यवचनानि उवाच, भरतस्य शिरसि समालिङ्ग्य। सः प्रीत्या तमुवाच—"गच्छ पुत्र, अनुमतेन; सौम्य, कैकेयी धन्या, यस्याः त्वं पुत्रः। मातरं पितरं च मम कुशलवाचं निवेदय; स एव तपस्वी राजा।" "पुरोहितं च, सर्वान् द्विजश्रेष्ठांश्च अभिवादय; तव भ्रातृभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां च, वीर्यशालिभ्यां, मम कुशलं निवेदय।" ततो मातामहः सन्तुष्टः भरताय उत्तमं हस्तिनं, उत्तमान् च कंबलाजिनानि ददौ। कैकेयराजः अपि भरतं पूजयित्वा द्विसहस्रं सुवर्णमेकषष्टिं च हयान् दत्तवान्। अश्वपतिः अपि शीघ्रं भरताय विश्वस्तान् धर्मिष्ठान् मन्त्रिणः इच्छया दत्तवान्। मातुलः च तस्मै ऐरावतवंशजान् गजाञ् शिरसि इन्द्रोपमान् दर्शनीयांश्च शीघ्रगामिनः सुयोक्यांश्च खरान् दत्तवान्। सः राज्ञा सन्दत्तः सत्त्वसम्पन्नान् सिंहबलपराक्रमान् श्वान्, राजगृहसम्भूतान्, ददौ। सः विजयी भरतः मातामहं मातुलं च अभिवाद्य, शत्रुघ्नसहितः रथमारुह्य प्रस्थितः। तदा तु भरतस्य हृदि महद् उद्वेगमुत्पन्नम्—सन्देशवाहकानां त्वरया स्वप्ने च दृष्टेन। सः स्वगृहात् नरगजाश्वैः परिवृतः प्रस्थितः, तदा राजमार्गमुत्कृष्टं शोभनं प्रविवेश। नगरमध्यं गत्वा भरतः सत्त्ववान् तदन्तःपुरं वीक्ष्य, ततः सः विश्रुतः भरतः निरोधेन विना प्रविवेश। मातरं मातुलं च युधाजितं अभिवाद्य, भरतः शत्रुघ्नसहितः रथमारुह्य प्रस्थितः। ततः शताधिकान् रथान् वृत्यान् च चक्रवदन्यांश्च, उष्ट्रैः गवयैः अश्वैः खरैः च, भरतस्य पृष्ठतः प्रस्थितान् दृष्ट्वा सः प्रायात्। स्वसैन्येन संरक्षितः, मन्त्रिभिः आर्यकसमैः सहितः, शत्रुवर्जितं शत्रुघ्नं गृहीत्वा भरतः स्वगृहात् इन्द्रलोकादिव निर्गतः। अथ शृणु वाल्मीकि-रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमं सर्गम्। सः वीरः भरतः प्रस्थितः, पुराद् अग्रतः मुखं कृत्वा; तदा सुदाम्ना नाम्ना दिव्यां नदीं ददर्श, तां च तीर्त्वा गच्छन्। ततः प्रथितः इक्ष्वाकुवंशसम्भवः भरतः रम्यां, दूरस्थां, परपारां, प्रतिग्राहिणीं, तरङ्गिणीं शतद्रूम् अतिक्रम्य ययौ। एला-धानां नदीं तीर्त्वा पारं प्राप्तः, शैलसमाकीर्णं मार्गं अग्न्यायनं च प्राप्य, सः भरतः अग्निशरण्यं व्यतीत्य गतवान्। सत्यवादी, शुद्धात्मा, कीर्तिमान् भरतः, शिलावहाः गिरिश्रेष्ठान् पश्यन् महाशैलान् चैत्रोत्सुकः प्रस्थितः। सरस्वतीं गङ्गां च तीर्त्वा, वेगेन पारगः सः, उत्तरं भाण्डवन्तं वीरमच्छानां वनं प्रविवेश। ततः शीघ्रगामिनीं यमुनां कुलिङ्गां नाम, गिरिसंनादिनीं, तीर्त्वा, स्वसैन्यं सान्त्वयामास। तत्र स्नात्वा, अश्वान् विश्राम्य, जलं पीत्वा, तृप्ताः सर्वे जलमादाय पुनः प्रस्थिताः। सः राजपुत्रः दुर्गमं वनं, अल्पजनसंश्रितं, उत्तमेन यानेन, वात इव नभसि, शीघ्रं प्रायात्। राघवः तु शीघ्रं भागीरथीं नदीं, दुस्तरां, पूर्वतीरे नगरे प्रसीदंतीं, प्राप्तवान्। गङ्गां तीर्त्वा पूर्वतीरे कुटिकोष्ठिकां प्राप्तः; ततः सेनया सह धर्मवर्धनं प्राप्य ययौ। दक्षिणद्वारस्य पार्श्वे जम्बूप्रस्थं प्राप्तः; दशरथात्मजः वरूथग्रामं रम्यं जगाम। तत्र रम्ये वने स्थित्वा, उज्जिहानस्य उपवनं प्रति, प्रियवृक्षवन्तं देशं, ययौ। प्रियाणि सालवृक्षाणि प्राप्त्वा, भरतः शीघ्रं अश्वान् आरोह्य, सेनायै अनुमतिं दत्त्वा, शीघ्रं प्रस्थितः। सर्वेषु तीरस्थलेषु स्थित्वा, उत्तानकां नदीं तीर्त्वा, नानाशैलनदीः शीघ्रवाहनैः अतिक्रम्य ययौ। गजपृष्ठस्य पृष्ठभागे आश्रमं प्राप्त्वा, नरशार्दूलः लोहित्यां नदीं कपिवटे तीर्त्वा गच्छन्। एकशालां नदीं, विनतां, गोमतीं च तीर्त्वा, कलिङ्गनगरं प्राप्य, सालवनं प्रविवेश। भरतः तु रथेन क्लान्तः सन् शीघ्रं तत्र प्राप्य, वनमतिक्रम्य, प्रभाते तत्र प्राप्तः। सः नरशार्दूलः, सप्ताहं मार्गे व्यतीत्य, मनुना निर्मितां अयोध्यां नगरीं ददर्श।