भरतः स्वप्ने ताम् घोरां रात्रिं दृष्ट्वा व्यग्रचित्तः अभवत्। तस्य मनसि चिन्तायाः कारणं आसीत्—यद्यहं, रामः, राजा वा लक्ष्मणः, कश्चित् मृत्युम् अपि प्राप्नुयात्। स्वप्ने अश्वैः न तु गधैः युक्तं वाहनं याति यः पुरुषः, शीघ्रं चिता-धूमस्य शिखां पश्यति। तस्माद् अशुभस्य चिन्हस्य कारणात्, भरतः दुःखी अभवत्, न च तं समादरयामास, तस्य कण्ठः शुष्कः अभवत्, मनः च न स्थिरम्। भयस्य कारणं न पश्यति, तथापि भयम् अनुभूतवान्; तस्य स्वरः निनादं हिनस्ति, छायाः च क्षीणा। आत्मन्यपि वितृष्णां अनुभवति, कारणं न पश्यन्; स्वप्नस्य अशुभस्य विविधरूपस्य अनपेक्षितगत्याः श्रवणेन, राज्ञः अज्ञेयस्य रूपस्य चिन्तया, महद् भयम् तस्य हृदयात् न याति। एवं सप्ततितमं सर्गं श्राव्यः। श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्या-काण्डे सप्ततितमः सर्गः। भरतः स्वप्नवृत्तान्तम् वर्णयन्, तस्मिन्नेव समये दूताः, तेषां अश्वाः श्रान्ताः, दुर्गमं खं लङ्घ्य, शोभनं राजमहालयं नगरं च प्रविश्य, भरतस्य समीपम् आगच्छन्। तं राजा पुत्रं च समागम्य, तं पूज्य, राजा-पादौ स्पृशन्तः, भरताय वाक्यम् ऊचुः। पुरोहितः तव कुशलं प्रेषितवान्, सर्वे मन्त्रिणः अपि; शीघ्रं गन्तव्यम्, त्वरितं कार्यम् अस्ति। एषः वस्त्राणि भूषणानि च तव मातामहाय दत्तानि गृहाण। राज्ञः मातामहाय द्वे कोट्यः, तव दश कोट्यः दत्ताः। एतत् सर्वं स्वीकृत्य, भरतः स्नेहयुक्तः मित्राणि प्रति, दूतान् समादर्य, अभिप्रायं प्राह। सः पृच्छति—कच्चित् पितरं दशरथं कुशलं? कच्चित् रामं लक्ष्मणं वा किमपि अनिष्टं न प्राप्तम्? कच्चित् धर्मनिष्ठा कौसल्या, धर्मज्ञा, धर्मदर्शिनी, रामस्य माता, निरामया अस्ति? कच्चित् धर्मविद्यायुक्ता सुमित्रा, लक्ष्मणस्य शत्रुघ्नस्य च माता, मध्यमा, निरामया अस्ति? कच्चित् मम माता कैकेयी, स्वच्छन्दा, तीक्ष्णा, क्रोधना, धर्मज्ञा, गर्विता, निरामया अपि, किम् मम उक्तवती? भरतस्य प्रश्नान् श्रुत्वा दूताः तं समये सन्मान्य वाक्यम् ऊचुः—येषां त्वया कुशलं इच्छ्यते, ते कुशलिनः; लक्ष्मीः तव अनुग्रहम् इच्छति, तव रक्षणम् अपि। ततः भरतः दूतैः उक्तः प्रत्युवाच—अहं महराजस्य अनुमतिं गृह्णामि; दूतैः शीघ्रं गन्तव्यम् इति प्रेरितः। एवं दूतान् उक्त्वा, भरतः राजा-पुत्रः तेषां वचनेन प्रेरितः, मातामहं संबोधितवान्। "राजन्, दूतैः प्रेरितः, अहं पितरं द्रष्टुं गच्छामि; यदा त्वं स्मरसि, तदा पुनः आगमिष्यामि।" भरतस्य वचनं श्रुत्वा, मातामहः शुभं वाक्यम् उक्त्वा, राघवस्य शिरः आलिङ्ग्य, प्राह—"गच्छ प्रिय पुत्र, मम अनुमतिः अस्ति; कैकेयी धन्याः तव सदृशः पुत्रः अस्ति। मातरं पितरं तपस्विनं, मम कुशलं प्रेषय।" "पुरोहितं च, अन्यान् द्विजश्रेष्ठान् च, रामं लक्ष्मणं च, तौ महाबलौ भ्रातरौ, तेषां कुशलं प्रेषय।" कैकेयः भरतं पूज्य, उत्तमं हस्तिनं, उत्तमानि च चर्माणि, वस्त्राणि च धनरूपेण दत्तवान्। कैकेयीपुत्रं पूज्य, कैकेय-राजा द्वे सहस्रं सुवर्णस्य, षोडश शतानि अश्वानां च दत्तवान्। अश्वपतिः अपि भरताय शीघ्रं विश्वस्तान् धर्मिष्ठान् मन्त्रिणः इच्छितान् उपदत्तवान्। मातामहः एरावतवंशीयान् हस्तिनः, इन्द्रमुखान्, रम्यदर्शनान्, शीघ्रगामिनः, युक्तान् खरान् च धनरूपेण दत्तवान्। सः उपदत्तवान् राजगृहस्थे, व्याघ्रबलसम्पन्नान्, दंष्ट्रायुक्तान्, महाकायान् श्वान्। भरतः मातामहं मातुलं च अभिवाद्य, युद्धजितं, विजयी, शत्रुघ्नसहितः, रथं आरुह्य निर्गतः। तदा भरतस्य हृदये महद् चिन्ता अभवत्—दूतानां त्वरया, स्वप्ने दृष्टस्य दृश्येन च। सः स्वगृहं त्यक्त्वा, पुरुषैः, हस्तिभिः, अश्वैः च परिवृतः, शोभनं, अतुलं राजमार्गं प्रविष्टवान्। मार्गे गतः, भरतः अन्तःपुरं दृष्ट्वा, तदन्तरं प्रविश्य, बाधारहितः अभवत्। मातरं, मातुलं युद्धजितं च अभिवाद्य, भरतः शत्रुघ्नसहितः रथं आरुह्य निर्गतः। रथ्याः विविधरथान्, शताधिकान्, चक्रयुक्तान् योजयित्वा, सेवकाः भरतं अनुसृत्य, ऊष्ट्रैः, गोभिः, अश्वैः, खरैः च प्रयाताः। सेनया रक्षितः, मन्त्रिभिः आर्यकसमानैः, भरतः शत्रुघ्नं निर्भयम् आदाय, इन्द्रलोकात् इव गृहात् निर्गतः। एवं एकसप्ततितमं सर्गं श्राव्यः। श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्या-काण्डे एकसप्ततितमः सर्गः। स वीरः, अग्रे मुखं कृत्वा, राजमहालयात् निर्गतः; ततः शोभनं सुदामा-नदीं दृष्ट्वा, तां तीर्त्वा। इक्ष्वाकुवंशजः, रम्यां, दूरस्थां, पार्श्वस्थितां, प्रतिकूलवाहिनीं, तरङ्गयुक्तां शतद्रू-नदीं च तीर्त्वा। एला-धानां नदीं तीर्त्वा, परं तीरं प्राप्त्वा, शिलान्वितं मार्गं, अग्न्यं च, शरच्छेदं प्रदेशं च अतीत्य, यायौ।