तस्मिन्नेव समये, भरतः सुहृद्भिः परिवृतः तिष्ठति। तत्र केचन तं प्रशमयितुं संगीतं वादयन्ति, अन्ये नृत्यन्ति, केचन विविधानि नाटकानि हास्यप्रदानी च क्रियन्ति। तथापि धर्मात्मा भरतः, प्रियसखिभिः हितवाक्यैः हास्यैः च उपकृतः, तत्र न प्रमोदं लभते। तस्य सुहृद्विशेषः, मित्रसमूहे उपविष्टः, भरतं प्रत्याह— "मित्र, किमर्थं त्वं न प्रमोदसे?" इति। तं वदन्तं मित्रं प्रति भरतः प्रत्यवदत्— "श्रृणु, यः दुःखः मम मनसि उत्पन्नः, तस्य कारणं वक्ष्यामि।" इति। "स्वप्ने अहं पितरं अपश्यं— तस्य केशः स्रस्तः, रूपं अशुद्धम्, स पर्वतशृङ्गात् पतित्वा मलिनं अपवित्रं च जलाशयं प्रविष्टः। तत्र स पुनः पुनः तैलं हस्ताभ्यां पिबन्, हास्यं हास्यं च, तस्मिन्नेव अपवित्रे जलाशये तिष्ठति। ततः तिलैः कृतं पिण्डं भक्षयित्वा, शिरः नतं, सर्वाङ्गं तैलेन लिप्तम्, पुनः पुनः तैलं स्नात्वा तिष्ठति।" "स्वप्ने अहं अपश्यं— समुद्रः शुष्कः, चन्द्रः भूमौ पतितः, दह्यमानः अग्निः सहसा नष्टः। राजहस्तिनः दन्तः भग्नः, दह्यमानः अग्निः सहसा नष्टः। भूमिः विदारितः, वृक्षाः शुष्काः, पर्वताः विकीर्णाः धूमायमानाः च।" "राजा काषायवर्णवस्त्रधारी, लोहासनस्थः, तत्र कृष्णवर्णाः पीतवर्णाः च स्त्रियः तम् उपहासयन्ति। ततः शीघ्रं, धर्मात्मा, रक्तमाल्याभरणधारी, दक्षिणदिशं प्रति गच्छन्, गर्दभयुक्तरथेन ययौ। तत्र रक्तवस्त्रधारिणी विकृताङ्गी राक्षसी, राजानं बलात् अपाकर्षति— इति अहं अपश्यं।" "एवं रात्रौ अहं घोरं स्वप्नं अपश्यं— अहं, रामः, राजा, अथवा लक्ष्मणः, कोऽपि मृत्युम् प्राप्स्यति। यः पुरुषः स्वप्ने गर्दभयुक्तयानं याति, शीघ्रं श्मशाने धूमाग्रं पश्यति।" "एतेन स्वप्नेन अहं विषण्णः, त्वां न पूजयामि; कण्ठः शुष्कः, मनः अशान्तम्। भयस्य कारणं न पश्यामि, किन्तु भयमेव अनुभवामि; स्वरः निःस्वनः, छायापि क्षीणा।" "यथा आत्मनः प्रति वितृष्णां अनुभवामि, कारणं न पश्यामि; एषः स्वप्नः, अनेकवर्णः, अप्रत्याशितः, दुष्टलक्षणः, मम हृदयात् महद्भयं न निवर्तते, राज्ञः गूढं रूपं चिन्तयन्।" एवं भरतः स्वप्नं वर्णयन् तिष्ठति। तस्मिन्नेव समये, दुर्गं खनिं अतिक्रम्य, अश्वैः श्रान्तैः दूताः भव्यं राजमहलम् नगरं च प्रविशन्ति। तैः राजा पुत्रः च साक्षात्कृतः, तैः पूजितः, तैः राजपादौ गृहीत्वा भरतं प्रति वचनं प्राहुः— "पुरोहितः तव शुभकामनां प्रेषितवान्, सर्वे मन्त्रिणः अपि; शीघ्रं प्रयातव्यं, कृत्यम् त्वरितं अस्ति।" "एतानि दिव्यानि वासांसि भूषणानि च गृहाण, विशालाक्ष, मातामहाय दातव्यानि।" "राजा मातामहाय विंशति कोटि दत्तवान्, तुभ्यं दश कोटि दत्तवान्।" एतत् सर्वं स्वीकृत्य, भरतः, प्रियसखिषु स्निग्धः, दूतान् प्रति सन्मानपूर्वकं वाचं प्राह— "मम पितरः, राजर्षिः दशरथः, कुशलं अस्ति वा? रामः वा, महात्मा लक्ष्मणः वा, किमपि अनिष्टं प्राप्तम्?" "धर्मनिष्ठा कौसल्या, धर्मज्ञा, धर्मदर्शिनी, रामस्य माता, रोगरहितं अस्ति वा?" "धर्मज्ञा सुमित्रा, लक्ष्मणशत्रुघ्नयोः माता, मध्यमस्था, रोगरहितं अस्ति वा?" "मम माता कैकेयी, स्वेच्छाचारी, तीक्ष्णा, शीघ्रक्रोधा, धर्मज्ञा, गर्विता, आरोग्यवती अपि— किम् मम प्रति उक्तवती?" एवं भरतेन उक्ते, दूताः तं प्रति सम्यक् वचः ऊचुः— "नरश्रेष्ठ, येषां तव कल्याणं इच्छसि, ते कुशलिनः; लक्ष्मीः तव वरणं करोति, तव रक्षणं सुसंपन्नम्।" एवं दूतैः उक्तः भरतः प्रत्यवदत्— "महान् राजानं अनुमन्ये; दूताः शीघ्रं गन्तुं त्वरयन्ति।" एवं दूतान् उक्त्वा, भरतः, राजपुत्रः, तेषां वचनेन प्रेरितः, मातामहं प्रति वचं प्राह— "राजन्, दूतैः प्रेरितः, पितुः समीपं गच्छामि; यदा त्वं स्मरसि, तदा पुनः आगमिष्यामि।" एवं भरतेन उक्तः, मातामहः, शुभवाक्यं उक्त्वा, राघवस्य शिरः आलिङ्ग्य, वदति— "गच्छ, पुत्र, अनुमन्ये; कैकेयी तव सदृशेन पुत्रेण धन्याः। तव मातरं पितरं तपस्विनं च शुभकामनां निवेदय।" "पुरोहितं च, सर्वान् द्विजश्रेष्ठान् च, तव भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ महाबलौ च, सन्देशं निवेदय।" तं कैकेयः, भरतं पूजयित्वा, उत्तमं गजं, उत्तमानि च चर्माणि, वस्त्राणि, धनं च दत्तवान्। कैकेयीपुत्रं पूज्य, केकयराजः द्विसहस्रं सुवर्णं षोडशशतानि अश्वान् च दत्तवान्। एवं अश्वपतिः शीघ्रं भरताय विश्वसनीयान् धर्मिष्ठान् मन्त्रिणः, इच्छितान् परिचारकान् च दत्तवान्।