त्रिदिव्याः ब्राह्मणाः कल्पसूत्रेण अश्वमेधस्य त्रिदिनात्मकत्वं घोषितवन्तः। प्रथमं दिनं चतुष्टोमविधिना विन्यस्तम्। द्वितीयं दिनं उक्त्यस्य, गणितस्य अतिरात्रस्य च, अनन्तरं विधीनां च, शास्त्रानुसारं बहूनि कर्माणि तत्र कृतानि। ज्योतिष्टोमः, आयुषी, अतिरात्रः च सम्पन्नः। अभिजित्, विश्वजित्, आप्तोर्यामा, महायज्ञः च तथैव सम्पादितः। राजा कुलवर्धनः पूर्वदिशं होतृवे दत्तवान्, पश्चिमदिशं अध्वर्युवे, दक्षिणदिशं ब्रह्मणे च। उत्तरदिशं उद्गातृवे दत्तवान्। एषा महाश्वमेधस्य विधिपूर्वकं दानव्यवस्था, स्वयम्भुवाऽऽदिष्टा। यज्ञं सम्यक् सम्पाद्य, राजा, नरश्रेष्ठः, तां भूमिं याजकभ्यः दत्तवान्। तद्विधानं कृत्वा, इक्ष्वाकुवंशसम्भवः राजा हृष्टः अभवत्। ततः सर्वे याजकाः, पापमुक्तं राजानं सम्बोधितवन्तः। "त्वमेव सर्वभूमेः रक्षणाय योग्यः। अस्माकं भूमेः उपयोगः नास्ति, न च तस्य शासनं शक्यम्। वयं स्वाध्यायनिष्ठाः सदा, भूमिपते। अन्यत् दानं देहि। रत्नं, मणिं, सुवर्णं, गोः वा, यद् अस्ति, दातव्यं, न भूमेः आवश्यकता।" एवं वेदविद्भिः ब्राह्मणैः उक्तः राजा दशशतसहस्रं गाः दत्तवान्। सुवर्णस्य दशकोटिं, रजतस्य च चतुर्गुणं दत्तवान्। ततः सर्वे याजकाः तं सम्पदं स्वयमेव विभज्य स्वीकृतवन्तः। ऋष्यशृङ्गाय, वसिष्ठाय च, प्रमुखे ब्राह्मणे, यथायोग्यं दानविभागः कृतः। सर्वे हृष्टचित्ताः सन्तः, हर्षपूर्वकं प्रत्युत्तरं दत्तवन्तः। सहायकानां प्रति सुवर्णं सावधानीं दत्तवान्। जाम्बूनदं सुवर्णं ब्राह्मणेषु कोटिशः दत्तवान्। दरिद्रब्राह्मणाय उत्तमानि हस्ताभरणानि दत्तवान्। याचकाय यद् याचितं तद् दत्तवान्। ब्राह्मणाः तुष्टाः सन्तः, राजा तान् सन्तुष्टः सन्दत्तवान्। तान् प्रणम्य, हर्षवेगात् इन्द्रियैः अभिभूतः, ब्राह्मणाः विविधं आशीः दत्तवन्तः। दानशीलः, वीरः राजा, भूमिं परित्यज्य, हर्षितमना महायज्ञं सम्प्राप्तवान्। पापहरं, स्वर्गप्राप्तये, राज्ञां दुर्गमं यज्ञं सम्पन्नं दृष्ट्वा, दशरथः ऋष्यशृङ्गं सम्बोधितवान्। "त्वं उत्तमव्रती, कुलवृद्धये यज्ञं कर्तव्यम्।" ततः द्विजश्रेष्ठः राजानं उक्तवान्—"राजन्, चत्वारः पुत्राः तव भविष्यन्ति, कुलं ते महत् करिष्यन्ति।" एवं मधुरवचनानि श्रुत्वा, महात्मा राजा, श्रद्धया ऋष्यशृङ्गं प्रणम्य, परमं हर्षं अनुभूतवान्, पुनः ऋष्यशृङ्गं सम्बोधितवान्। शृणु वाल्मीकि-रामायणस्य बालकाण्डे पञ्चदशोऽध्यायः। ततः धीमान् ऋष्यशृङ्गः, क्षणं चिन्तयित्वा, आत्मानं संयम्य, वेदविदं राजानं सम्बोधितवान्। "सुतार्थं यज्ञं ते करिष्यामि, अथर्वशीर्षेण निर्दिष्टैः मन्त्रैः, विधिपूर्वकं सम्पादितम्।" ततः सुतार्थं यज्ञं आरभ्य, तेजस्वी ऋष्यशृङ्गः, अग्नौ विधिपूर्वकं मन्त्रैः हविः प्रायच्छत्। तस्मिन्नेव यज्ञे, देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, ऋषयः, विधिपूर्वकं स्वांशं प्राप्तुं समागच्छन्। समागताः देवाः, तत्र सभायां, ब्रह्माणं लोककर्तारं सम्बोधितवन्तः। "भगवन्, तव प्रसादेन राक्षसः नाम्ना रावणः सर्वान् बलात् पीडयति; तं निवारयितुं न शक्नुमः।" "त्वया तस्मै स्नेहात् वरः दत्तः, भगवन्; वयं तं सदा पूजयामः, सर्वं तेन सहनं कुर्मः।" "स दुरात्मा त्रैलोक्यं कम्पयति, तानि अवमानयति, इन्द्रं च लङ्घयितुम् इच्छति।" "स मुनीन्, यक्षान्, गन्धर्वान्, ब्राह्मणान्, असुरान् च, वरबलात् गर्वितः, लङ्घयति।" "सूर्यः तं न दहति, वातः समीपे न वहति, समुद्रः अपि तं दृष्ट्वा तरङ्गान् न उत्पादयति।" "तस्मात्, भगवन्, तस्मात् भीषणात् राक्षसात् महद् भयम्। तस्य नाशाय उपायः चिन्तनीयः।" एवं सर्वैः देवैः उक्तः ब्रह्मा, विचार्य, उक्तवान्—"तस्य दुष्टस्य नाशोपायः ज्ञातः।" "स गन्धर्वैः, यक्षैः, देवैः, दानवैः, राक्षसैः अहं अभेद्यः इति उक्तवान्, अहं तं तथैव अनुमोदितवान्।" "मानवेषु तु तेन अवमानात् न उक्तम्; तस्मात् स मानवात् मरणं प्राप्नोति, अन्यः मृत्युर्नास्ति।" एतस्मिन्नेव काले, विष्णुः महातेजाः, शङ्खचक्रगदाधरः, पीतवस्त्रधरः, जगन्नाथः, गरुडारूढः, जलदपर्यन्ते सूर्यवत्, दीप्तहेमकङ्कणभूषितः, श्रेष्ठैः देवैः स्तुतः, आगतः। तत्र ब्रह्मा स्वयम् आगत्य, एकचित्तः स्थित्वा, सर्वे देवाः प्रणम्य, स्तुत्वा, तं सम्बोधितवन्तः— "विष्णो, लोकहिताय त्वां नियुक्तुम् इच्छामः। त्वं दशरथस्य, अयोध्याधिपतेः, पुत्रत्वं स्वीकुरु।