भरतः स्वमित्रैः परिवृतः सन्, तेषां प्रियसखानां दुःखमवलोक्य, तस्य शोकं प्रशमयितुम् इच्छन्तः, सभायां कथाः कथयितुं आरब्धवन्तः। केचिद् गायनं कृत्वा तं सान्त्वयन्ति स्म, अन्ये तु नृत्यन्तः, अपराः पुनः नानाविधं नाटकं हास्यं च प्रदर्शयन्ति स्म। तथापि धर्मात्मा भरतः, सुहृद्भिः प्रियवादिभिः विनोदनैः च परिवृतः, न तत्र हर्षं लेभे। तदा एकः प्रियः सखाः, अन्यैः सह उपविष्टः, भरतं प्रष्टुम् आरब्धवान्, ‘‘किम्, मित्र, त्वं नानन्दसि?’’ इति। एवं वदतः सखायाः प्रति भरतः प्रत्युवाच, ‘‘शृणु मे दुःखस्य कारणम्, यत् मम मनसि सम्प्राप्तम्। स्वप्ने पितरं दृष्टवान् अहम्—सः अस्तिरस्कृतवेषः, मुक्तकेशः, पर्वतशिखरात् अपसृत्य, अपवित्रे मलिनकर्दमे पतितः। तस्मिन्नेव कर्दमे तं पुनः पुनः तैलं हस्ताभ्यां पिबन्तं, हास्यमिव पुनः पुनः कुर्वन्तं अपि दृष्टवान्। ततो तैलयुक्तैः तिलपिण्डैः भुक्त्वा, शिरः नतं कृत्वा, सर्वाङ्गं तैलेन लिप्तं, पुनः पुनः तैले निमज्जन्तं च दृष्टवान्। स्वप्ने च समुद्रं शुष्कं, चन्द्रमसं भूमौ पतितम्, दीप्तं वह्निं सहसा निर्वृतम् अपि अपश्यम्। राजहस्तिनः दन्तं भग्नं, वह्निं च सहसा शान्तम् अपि दृष्टवान्। पृथिवीं विदारिताम्, बहून् वृक्षान् शुष्कान्, पर्वतान् विकीर्णान् धूम्रांश्च अपि अपश्यम्। लोहासने उपविष्टं, कृष्णवस्त्रधारिणं, राजानं कृष्णपीतवर्णाभिः नारिभिः उपहसितम् अपि अपश्यम्। ततः स धर्मात्मा, रक्तमाल्यगन्धानुलेपनविभूषितः, दक्षिणदिशं प्रति गर्दभयुक्तरथे शीघ्रं प्रस्थितवान्। रक्तवस्त्रधारिण्या विकृतगत्याः राक्षस्याः स्त्रियाः द्वारा तम् अपह्रियमानं अपि दृष्टवान्। एवं सा भीषणा रात्रिः मया दृष्टा; अहं वा रामो वा राजा वा लक्ष्मणो वा म्रियेत। यः पुरुषः स्वप्ने गर्दभयुक्तयानं याति, सः शीघ्रं श्मशानधूमाग्रं पश्यति। अनेनैव अपशकुनः दुःखितोऽस्मि, न च त्वां पूजयामि; कण्ठः शुष्कः, मनः च न स्थिरम्। न किञ्चिद् भीतिम् अपश्यं, तथापि भीतिं पश्यामि; स्वरः निःस्वनः, छायाऽपि क्षीणा। आत्मनि च वितृष्णामिव अनुभवामि, कारणं च न पश्यामि; अस्य दारुणस्वप्नस्य श्रवणेन, नानारूपस्य, अप्रत्याशितगतिस्य, महान् भीः हृदयात् न गच्छति, राज्ञः अगम्यरूपस्य चिन्तनात्।’’ एवं भरतेन स्वप्नकथनकाले, दूताः अश्वैः श्रान्तैः, दुस्तरां खातीं तीर्त्वा, रम्ये राजमहति नगरे प्रविष्टवन्तः। तत्र राज्ञं तस्य पुत्रं च दृष्ट्वा, सत्कारपूर्वकं, राज्ञः पादौ गृहीत्वा भरतं वचः ऊचुः। ‘‘पुरोहितः च सर्वे मन्त्रिणश्च तव कुशलम् आचक्षते; शीघ्रं प्रस्थितव्यम्, कार्यम् अत्यन्तम् आगतम्। एतानि च रम्यवस्त्राणि भूषणानि च प्रतिगृह्य, मातुलाय दातव्यानि। एष विंशति कोटयः राज्ञः तव मातुलाय, दश कोटयः च राजपुत्र तुभ्यम्।’’ एवमुक्त्वा भरतः सर्वम् आदाय, सुहृद्भ्यः स्नेहपूर्वकं दूतान् अभ्यर्च्य पप्रच्छ— ‘‘कच्चित् मे पिता राजा दशरथः कुशलम्? कच्चित् रामस्य वा महात्मनः लक्ष्मणस्य वा किञ्चित् अनिष्टम् न जातम्? कच्चित् धर्मनिष्ठा कौसल्या, धर्मज्ञा, धर्मदर्शिनी, रामस्य जननी, रोगमुक्ता अस्ति? कच्चित् धर्मज्ञा सुमित्रा, लक्ष्मणस्य शत्रुघ्नस्य च माता, मध्यमस्था, अपि रोगमुक्ता? मम माता कैकेयी, स्वेच्छाचारिणी, तीक्ष्णा, क्रोधना, प्राज्ञा, गर्विता च, सा अपि स्वस्थैव किम् मम किम् उक्तवती?’’ एवमुक्ते महात्मनि भरते दूताः तस्मै समये सुसंस्कृतं वाक्यं ऊचुः— ‘‘पुरुषव्याघ्र, येषां त्वया कुशलम् इच्छन्ति, ते सर्वे कुशलिनः; लक्ष्मीः तव अनुगता, रक्षणं च तव अस्तु।’’ एवमुक्तः भरतः दूतैः प्रत्युवाच— ‘‘महान् राजा मम स्वीकृत्य, अहं गच्छामि; दूताः हि शीघ्रं मां प्रेरयन्ति।’’ एवं दूतान् प्रति उक्त्वा, भरतः राजपुत्रः तेषां वचनेन प्रेरितः, मातामहम् अपि उवाच— ‘‘राजन्, दूतैः प्रेरितः, अहं पित्रोः समीपं गच्छामि; यदा त्वं मां स्मरिष्यसि, तदा पुनरागमिष्यामि।’’ एवं भरतेन उक्तः सः केकयराजः, राघवस्य शिरसि आलिङ्ग्य, शुभवचनानि उवाच— ‘‘गच्छ पुत्र, अनुमोदितोऽसि; कैकेयी तव सदृशेन पुत्रेण धन्या। मातरं पितरं च, तपस्विनं, मम अभिवादनं निवेदय। पुरोहितं च, अन्यांश्च द्विजश्रेष्ठान्, रामलक्ष्मणौ च महाबलिनौ भ्रातरौ, अभिवादय।’’ ततः सः केकयराजः भरतं सत्कृत्य, श्रेष्ठं गजं, उत्तमानि च कम्बलाजिनानि दत्तवान्। कैकेयीपुत्रं सत्कृत्य, द्विसहस्रं सुवर्णं षोडशशतानि च अश्वान् दातुम् आज्ञापयत्।