रात्रिः सा यदा व्यतीता, तदा महात्मनः राजपुत्रस्य भरतस्य दुःस्वप्नस्मरणेन मनः अतिव्यथितं अभवत्। तस्य दुःखं दृष्ट्वा, प्रियसख्यः तं सान्त्वयितुं समायाताः, सभायां विविधानि कथाः कथयन्तः तस्य मनः प्रसन्नयितुम् यत्नं अकुर्वन्। केचन गीतं गायन्ति स्म, अन्ये नृत्यन्ति स्म, अपरे नानाविधं नाटकं हास्यं च प्रकटयन्ति स्म। तथापि धर्मात्मा भरतः, प्रियसखिभिः सान्त्वनवाक्यैः हास्यैः च परिवृतः, तत्र न किञ्चित् सुखं अनुभवन्। तदा एकः प्रियः सखाः, मित्रसमूहे स्थितः, भरतम् उवाच—"मित्र, त्वं किमर्थं न सुखमुपलभसे?" इति। तस्य वाक्यं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच—"एतस्य दुःखस्य कारणं शृणु यद् मम मनसि आगतम्।" सः उवाच—"स्वप्ने अहं पितरं अपश्यं, सः विकृतकेशः पर्वतशिखरात् पतित्वा मलिनं अपवित्रं च जलाशयं प्रविष्टः। तत्र सः पुनः पुनः तं मलिनं जलं मध्ये तैलं हस्ताभ्यां पिबन् हसन् इव अपि दृष्तः। ततः तिलान्नं भक्षयित्वा, शिरः झुकितं, सर्वाङ्गं तैलदिग्धं, पुनः पुनः तैलं स्नात्वा तैलमग्नः अभवत्।" "स्वप्ने अपि अहं अपश्यं—समुद्रः शुष्कः, चन्द्रः भूमौ पतितः, ज्वलितं अग्निः सहसा निवृत्तः। राजहस्तिनः दन्तः भग्नः, ज्वलितं अग्निः सहसा निवृत्तः। भूमिः विदारितः, वृक्षाः शुष्काः, पर्वताः विकीर्णाः धूमायमानाः च। पितरं कालेवर्णवस्त्रधारणं लोहमयं सिंहासनं उपविष्टं, कृष्णपीतवर्णनारीभिः उपहासितं च अपश्यं।" "सः शीघ्रं दक्षिणदिशं प्रति गच्छन्, धर्मात्मा, रक्तमाल्याभरणितः, गन्धलेपनयुक्तः, गर्दभयुतरथेन प्रयातः। रक्तवस्त्रधारिणीं विकृताङ्गयक्षिणीं तं पितरं बलात् आकृष्टवन्तीं अपि स्वप्ने अपश्यं। एवं अहं रात्रिं तां भीषणां अपश्यं—अहं वा रामः वा राजा वा लक्ष्मणः वा मृत्युम् प्राप्स्यति। स्वप्ने यः गर्दभयुक्तरथेन याति, शीघ्रं श्मशाने धूमशिखां पश्यति।" "एतस्मात् दुःस्वप्नलक्षणात् अहं व्यथितः, न त्वां पूजयामि; कण्ठः शुष्कः, मनः च अशान्तम्। न किञ्चित् भयहेतुम् पश्यामि, भयम् तु अनुभवानि; स्वरः निर्बलः, छायापि क्षीणा। आत्मन्यपि तिरस्कारम् अनुभवामि, कारणं न पश्यामि; एषः अशुभः स्वप्नः, नानारूपः अप्रत्याशितः च, मम हृदयात् महद्भयम् न निवर्तते, राज्ञः विचित्रं रूपं चिन्तयन्।" एवं भरतः स्वप्नं वर्णयन्, तस्मिन्नेव काले, दूताः अश्वैः श्रान्तैः, दुर्गमं खं लंघयित्वा, दिव्यं राजप्रासादं नगरं च प्रविश्य, राज्ञा तस्य पुत्रेण च समागम्य, सत्कारं लब्ध्वा, राज्ञः पदौ स्पृशन्तः भरतं प्रति इदं वचनं ऊचुः—"पुरोहितः तव शुभकामना प्रेषितवान्, मन्त्रिणः अपि; शीघ्रं गच्छ, त्वाम् कार्यं प्रतीक्षते।" "एते वस्त्ररत्नानि गृह्य, विशालाक्ष, मातामहाय दातव्यानि। राज्ञः मातामहाय द्विशतकोट्यः, तुभ्यं दशशतकोट्यः दत्ताः।" भरतः एतानि सर्वाणि स्वीकृत्य, सखिभ्यः स्नेहपूर्णः, दूतान् अभ्यर्च्य, तान् पप्रच्छ—"किम् मे पिता दशरथः कुशलम्? किम् रामः वा लक्ष्मणः वा किञ्चित् अनिष्टम् प्राप्तम्?" "धर्मनिष्ठा कौसल्या, धर्मज्ञा, धर्मदर्शिनी, रामस्य माता, रोगमुक्ता वा? धर्मज्ञा सुमित्रा, लक्ष्मणशत्रुघ्नयोः माता, मध्यस्था, रोगमुक्ता वा? मम माता कैकेयी, स्वेच्छाचारिणी, तीक्ष्णा, क्रोधपरा, बुद्धिमती, गर्विता, स्वस्थावस्था वा? सा किम् मम प्रति उक्तवती?" एवं भरतेन पृष्टाः दूताः तस्मै सन्मानपूर्वं उत्तरम् ऊचुः—"नरश्रेष्ठ, येषु त्वं शुभकामना करोति, ते सर्वे कुशलिनः; श्रीः लक्ष्मीः च त्वां वरण्ते, तव रक्षणं सुनिश्चितं भवतु।" ततः भरतः दूतवचनं श्रुत्वा उवाच—"महान् राजा प्रति निवेदयिष्यामि; दूताः शीघ्रता याचन्ति।" इति। एवं दूतान् उक्त्वा, भरतः राजपुत्रः, तेषां वचनानुगतः, मातामहं प्रति उवाच—"राजन्, दूतैः प्रेरितः, पितरं प्रति गच्छामि; यदा त्वं मां स्मरिष्यसि, तदा पुनः आगमिष्यामि।" तदा भरतेन उक्तः मातामहः, शुभवचनानि उक्त्वा, राघवस्य शिरः आलिंग्य, उवाच—"गच्छ पुत्र, अनुमतिः मम; कैकेयी पुत्रेण धन्याः। मातरं पितरं तपस्विनं शुभकामना निवेदय।" "पुरोहितं, अन्यान् द्विजश्रेष्ठान्, प्रियौ रामलक्ष्मणौ च धनुष्मन्तौ अभिवादय।" ततः कैकेयः भरतं सत्कृत्य, उत्तमं हस्तिनं, उत्तमानि च चर्मणि, तच्छकं च दत्त्वा सम्प्रदाय।