ते दूताः स्वामिनः आज्ञया कर्तुं उत्सुकाः, महतीं पन्थानं यायमाना: सिंहव्याघ्रमृगगजादीन् विविधान् पश्यन्तः प्रस्थिताः। तेषां वाहनानि दीर्घमार्गेण क्लान्तानि सन्ति, परं त्वरया ते शीघ्रं पर्वतानां निकेतनं श्रेष्ठां पुरीम् अप्रतीक्ष्य प्राप्तवन्तः। स्वामिनः प्रीत्यर्थं, कुलस्य रक्षार्थं, स्वामिनः वंशस्य च स्थैर्यार्थं, ते दूताः निरोधेन रहिताः शीघ्रं रात्रौ तां पुरीम् आगच्छन्। शृणु पुनः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनसप्ततितमे सर्गे कथा प्रवर्तते। या रात्रिः दूताः नगरं प्रविशन्ति स्म, तस्यां रात्रौ एव भरतः अपि दुःखदं स्वप्नं अपश्यत्। सा रात्रिः यदा व्यतीता, सः दुःखदं स्वप्नं स्मृत्वा, महात्मनः पुत्रः भरतः महतीं ग्लानिं प्रपेदे। तस्य दुःखं विज्ञाय, प्रियसखा: तस्य शोकं शमयितुं सङ्गते सभायां कथाः कथयामासुः। केचित् गीतानि गायन्ति स्म, अन्ये नृत्यन्ति स्म, अपराः नानाविधं नाटकं हास्यं च दर्शयन्ति स्म। तथापि धर्मात्मा भरतः, प्रियैः सुहृद्भिः मधुरं भाषमाणैः, विनोदकारकैः परिवृतः अपि, न प्रमोदं लेभे। तत्रैव एकः प्रियः सखा, अन्यैः सह उपविष्टः, भरतम् उवाच—"किं त्वं, मित्र, न प्रमोदसे?" इत्येवम् उक्ते सखे, भरतः प्रत्युवाच—"शृणु मे दुःखस्य कारणम्।" "स्वप्ने पितरं अपश्यं—विप्रकीर्णकेशं, मलिनं, पर्वतशिखरात् पतन्तं, कर्दमे दुर्गन्धे च कूपे पतितं। तत्र सः पितरं पुनः पुनः तस्मिन्नेव कर्दमे स्रवन्, हस्ताभ्यां तैलं पिबन्, हास्यं कुर्वन् इव अपश्यं। ततो तिलमयैः पिण्डैः भुक्त्वा, शिरः अधः कृत्वा, तैललेपनसम्पूर्णतनुः, पुनः पुनः तैलमग्नः। दृष्टवानस्मि स्वप्ने—समुद्रः शुष्कः, चन्द्रः भूमौ पतितः, दह्यमानः अग्निः सहसा नष्टः। राजहस्तिनः दन्तः भग्नः, अग्निः अपि सहसा नष्टः। पृथिवीं भग्नां, वृक्षान् शुष्कान्, पर्वतान् भग्नान् धूमायमानांश्च अपि अपश्यं।" "लोहासनस्थं, कृष्णवाससम्, राजानं स्त्रियः कृष्णपिङ्गलवर्णाः हास्यं कुर्वन्त्यः अपश्यं। ततः धर्मात्मा, रक्तमाल्यलेपनः, दक्षिणाम् अभिमुखः, गर्दभयुक्तेन रथेन शीघ्रं गच्छन्तं पितरं अपश्यं। रक्तवस्त्रधारिणी, विकृतगात्रा, राक्षसीव स्त्री, राजानं बलात् नयन्तीव अपश्यं। एवं सा रात्रिः भयङ्करी दृष्टा—अहं वा रामो वा राजा वा लक्ष्मणः वा म्रियेत। यः स्वप्ने गर्दभयुक्तेन रथेन याति, सः शीघ्रं चिताग्रे धूमस्य शिखां पश्यति। एतेन निमित्तेन अहं शोकाकुलः, न च भवन्तः पूजयामि; कण्ठः शुष्कः, मनः च न स्थिरम्। न किञ्चित् भीतिस्थानं पश्यामि, तथापि भीतिम् अनुभरामि; स्वरः अपि निःस्वनः, छायापि लघ्वी जाताऽस्ति। आत्मन्यपि वितृष्णां पश्यामि, कारणं न वेद्मि; एषः स्वप्नः, बहुरूपः, अप्रतीतः, पितुः विचित्रं रूपं चिन्तयन्, महान् भीतः अस्मि।" शृणु पुनः सप्ततितमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे। भरतः स्वप्नं वर्णयन् एव, तस्याः समये दूताः, क्लान्ताश्वाः, दुस्तरां खां तीर्त्वा, शोभनां राजप्रासादपुरीं प्रविशन्तः। ते राज्ञा पुत्रेण च समागम्य, सत्कृत्य, राज्ञः पादौ स्पृशन्तः, भरताय वाक्यम् ऊचुः—"पुरोहितः त्वां स्वस्ति वदति, मन्त्रिणः अपि; शीघ्रं प्रयाहि, कार्यं त्वां प्रतीक्षते। एतानि वस्त्राणि भूषणानि गृहाण, विशालाक्ष, मातुलाय दातुम्। अत्र राज्ञः मातुलाय विंशति कोट्यः, तुभ्यं दश कोट्यः।" भरतः सर्वं तद् गृहीत्वा, स्नेहेन सुहृद्भ्यः सत्कृत्य, दूतान् अभ्यनन्दत्। तान् दूतान् सः पप्रच्छ—"कच्चित् मे पिता दशरथो राजा कुशली? कच्चित् रामाय वा, महात्मने लक्ष्मणाय वा, किञ्चित् अनिष्टं न जातम्? कच्चित् धर्मज्ञा कौसल्या, धर्मनिपुणा, धर्मदर्शिनी, रामस्य माता, आरोग्येण वर्तते? कच्चित् धर्मज्ञा सुमित्रा, लक्ष्मणस्य शत्रुघ्नस्य च माता, मध्यमा, आरोग्येण वर्तते? मम माता कैकेयी, स्वच्छन्दा, उग्राऽपि, शीघ्रक्रोधा, बुद्धिमती, गर्विता, आरोग्येण अपि, मम किं वाक्यम् उक्तवती?" एवं धर्मात्मना भरतेन पृष्टाः, ते दूताः तस्मै समये सुसंस्कारितं वाक्यम् ऊचुः—"नरश्रेष्ठ, येषां त्वं कुशलं इच्छसि, ते सर्वे कुशलिनः; लक्ष्मीः तव वर्तते, त्वया रक्षां प्राप्नुहि।" इति दूतैः उक्तः भरतः प्रत्युवाच—"राज्ञः पाद्यं गृह्णीयामि; दूताः त्वरामः इति मां प्रेरयन्ति।" एवम् उक्त्वा भरतः, राजपुत्रः, तेषां वचनेन प्रेरितः, मातामहम् अभ्यभाषत।