ततः ते दूताः सम्यक् समयं प्राप्य, पितृदेवतायाः पुण्यया इक्षुमत्याः नदीं बोधिभवनात् प्रवहन्तीं समुपेयुः। तत्र ते वेदविद्भिः ब्राह्मणैः कर्पलम्बेन जलं पिबद्भिः दृष्ट्वा, बाह्लीकदेशं च सुदामानं नाम पर्वतं च अतीत्य जग्मुः। विष्णोः निवासं, विपाशां च शाल्मलीं च नद्यौ दृष्ट्वा, तत्रैव नदीनां तडागानां सरांसि पङ्कवतीः चापि अपश्यन्। मार्गे सिंहान् व्याघ्रान् मृगान् गजान् च विविधान् निरीक्ष्य, ते स्वामिनः आज्ञापालनाय महतीं पन्थानं शीघ्रं प्रस्थिताः। दीर्घयात्रया श्रान्तयानि यानानि तेषां दूतानां, त्वरया पर्वतनगरीं श्रेष्ठां नगरीं शीघ्रं समुपेयुः। स्वामिनः प्रियार्थं, कुलस्य रक्षार्थं, वंशस्य च परिपालनाय, अविघ्नं शीघ्रं रात्रौ तां नगरीं प्रविशन्तः दूताः समुपेत्य तस्थुः। अथ शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अयोध्याकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः। तस्यां रात्र्यां यदा दूताः नगरीं प्रविशन्ति स्म, तदा भरतः अपि तां दुःखदां स्वप्नां दृष्टवान्। रात्रिः गतायां, स च दुःखदं स्वप्नं स्मृत्वा, महात्मनः पुत्रः भरतः अत्यन्तं विषण्णः अभवत्। तस्य शोकं विज्ञाय, तस्य प्रियसखायः तं हर्षयितुम् उपविशत्, कथाः कथयन्तः तत्र सभायाम् आसन्। केचित् गीतानि गायन्ति स्म, केचित् नृत्यन्ति, अन्ये नानाप्रकाराणि नाटकानि हास्यानि च दर्शयन्ति स्म। तथापि धर्मात्मा भरतः, स्नेहपूर्णैः मित्रैः परितः स्थितः, हास्यैः मधुरैः वाक्यैः चापि, न प्रमोदं प्राप। तदा एकः प्रियः सखा, सखिभिः सह उपविष्टः, भरतम् अपृच्छत्—"किं मित्र, त्वं न प्रमोदसे?" तस्य वाक्यं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच—"शृणु, यदर्थं मम मनसि दुःखं समुपस्थितम्।" "स्वप्ने अहम् अपश्यं पितरं, विशीर्णकेशं, शिथिलमूर्धजम्, पर्वतशिखरात् पतन्तं, मलिनं पङ्किलं चापि कर्दमे निमग्नम्।" "तं च तत्र मलिनकर्दमे निमग्नं पुनः पुनः हस्ताभ्यां तैलं पिबन्तं, हसन्तं च अपश्यं।" "ततो तिलैः कृतान् पिण्डान् भुक्त्वा, अधोमुखः, सर्वाङ्गं तैलेन लिप्तः, पुनः पुनः तैलं निमज्जति स्म।" "स्वप्ने च समुद्रं शुष्कं दृष्ट्वा, चन्द्रं भूमौ पतितम्, प्रदीप्तं वह्निं सहसा नष्टम् अपि अपश्यं।" "राजर्षेर् गजस्य दन्तः भग्नः, प्रदीप्तो वह्निः सहसा नष्टः अपि दृष्टः।" "पृथिवीं विदारितां, वृक्षान् शुष्कान्, शैलान् विकीर्णान् धूमायमानांश्च अपि अपश्यं।" "लोहमये आसने उपविष्टं, कृष्णवाससम्, तं राजानं कृष्णपिङ्गलाभिः स्त्रीभिः उपहसितम् अपि अपश्यं।" "दक्षिणां दिशं प्रति गच्छन्तं, रक्तमाल्याभरणधारिणं, शीघ्रं धर्मात्मानं, गर्दभावहितेन रथेन प्रयान्तम् अपि दृष्टवान्।" "रक्तवस्त्रधारिणीं विकृतगात्रां राक्षसीं स्त्रीं तं राजानं आकृष्य नयन्तीं अपि दृष्टवान्।" "एवं अहं तां भयानकां रात्रिं दृष्टवान्—अहं वा रामो वा राजा वा लक्ष्मणो वा मृत्युम् प्राप्स्यामः।" "यो मनुष्यः स्वप्ने गर्दभावहितेन यानं याति, स शीघ्रं चितायाः धूमाग्रं पश्यति।" "एतस्मात् निमित्तात् अहं दुःखितः, न च भवत्सु सन्मानं करॊमि; कण्ठः शुष्कः, मनः च न प्रमोदते।" "न कारणं पश्यामि, यतः भीतिः, तथापि भीतिं पश्यामि; स्वरः निःस्वनः, छायापि संकुचिता।" "यथा आत्मनि अरुचिम् अनुभवानि, कारणं न पश्यामि; एषः अपशकुनस्वप्नः, नानारूपः, अप्रत्याशितः, मम हृदयात् भयम् न नश्यति, राज्ञः अपूर्वं रूपं चिन्तयतः।" अथ शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते अयोध्याकाण्डे सप्ततितमः सर्गः। भरतः स्वप्नं कथयन् एव, श्रान्ताश्वा दूताः दुस्तरां खां तीर्त्वा शोभनां राजप्रासादां पुरीं प्रविश्य, राजानं तं च तस्य पुत्रं च दृष्ट्वा, सत्कारं प्राप्य, राज्ञः पादौ गृहीत्वा भरताय इदं वचनम् ऊचुः—"पुरोहितः त्वां कुशलम् अभिवादयति, मन्त्रिणश्च सर्वे; शीघ्रं प्रस्थितव्यं, कार्यम् अत्यन्तं प्रवर्तते।" "इमानि रत्नवस्त्राणि भूषणानि च गृहाण, विशाललोचने, मातुलाय दातव्यानि।" "राज्ञा तव मातुलाय विंशति कोटयः दत्ताः, दश कोटयः तव राजपुत्रस्य।" इति सर्वं स्वीकृत्य, भरतः स्नेहयुक्तः मित्रेषु, दूतान् सत्कृत्य, तान् वाक्यैः सम्मानितवान्। सः दूतान् अपृच्छत्—"कच्चित् मम पिता दशरथः कुशलः? रामस्य वा, महात्मनः लक्ष्मणस्य वा, किमपि अनिष्टं न जातम्?" "कच्चित् धर्मज्ञा कौसल्या, धर्मनिष्ठा, धर्मदर्शिनी, रामस्य माता, आर्या, आरोग्येण वर्तते?" "कच्चित् धर्मज्ञा सुमित्रा, लक्ष्मणस्य शत्रुघ्नस्य च माता, मध्यमा, अपि आरोग्येण वर्तते?" "मम माता कैकेयी, स्वेच्छाचारिणी, तीक्ष्णा, क्षिप्रक्रोधिनी, बुद्धिमती, गर्विता, सदा आरोग्येण स्थित्वा, मम किं वदति?" इति भरतेन सम्यक् पृष्टाः, ते दूताः तस्मै समये सान्त्वनपूर्वं वाक्यम् ऊचुः।