ते दूताः निकूलवृक्षाणां वनं, यत्र कामाः सिध्यन्ति, आगत्य, तं पुण्यं स्थलं नमस्कृत्य, कुलिङ्गनगरीं प्रविश्य ययुः। ततः कालानुसारं, पितृदत्तां पुण्यां इक्षुमतीं नदीं, या बोधिभवनात् प्रवहति, आगम्य, तत्र स्नातुम् उपस्थाय। तत्र ब्राह्मणान्, वेदविद्यान्, अञ्जलिना जलं पिबन्तः, दृष्ट्वा, बह्लीकदेशं च, सुदामानं पर्वतं च, अतीत्य ययुः। विष्णोः स्थानं, विपाशां च, शाल्मलीं च, नदीन् सरांसि, सरोवराणि, कर्दमस्थानानि, जलाशयानि च दृष्ट्वा, मार्गे स्थिताः। विविधान् सिंहान्, व्याघ्रान्, मृगान्, गजान् च निरीक्ष्य, महतीं पथां ययुः, स्वामीशासनस्य पूर्त्यर्थम् उत्सुकाः। दीर्घयात्रया रथाः श्रान्ताः, ते दूताः शीघ्रं पर्वतस्थां श्रेष्ठां नगरं प्राप्ताः। स्वामिप्रियार्थं, कुलरक्षणाय, वंशसंरक्षणाय च, दूताः निशि नगरं शीघ्रं प्राप्ताः, निःशंकाः। एवं ते दूताः नगरे प्रविष्टाः, तस्यां रात्र्यां, भरतः अपि तं दुःस्वप्नं अप्रीतिकरं दृष्टवान्। रात्रिः यदा गतः, तदा सः स्वप्नं स्मृत्वा, महात्मनः पुत्रः दुःखितः अभूत्। तस्य दुःखं ज्ञात्वा, प्रियसख्यः तस्य शोकनिवारणाय, सभायाम् आख्यानानि कथयन्ति स्म। केचित् गीतानि गायन्ति, केचित् नृत्यन्ति, केचित् विनोदक्रीडाः हास्यकथाः च कुर्वन्ति। तथापि, प्रियसख्यः मधुरवचनैः, विनोदैः च, भरतः आनन्दं न प्राप्नोत्। तत्र प्रियः सखः, मध्ये उपविष्टः, भरतम् अपृच्छत्—'मित्र, किम् आनन्दं न प्राप्नोषि?' तस्य वचने प्रत्युत्तरं दत्त्वा, भरतः उक्तवान्—'एतत् दुःखस्य हेतुम् शृणु।' 'स्वप्ने पितरं अपश्यं, सः असंस्कृतः, स्खलितकेशः, पर्वतशिखरात् पतन्, कर्दममलिनं सरः प्रविष्टः।' 'तत्र सः तस्मिन् सरसि, तैलं हस्तेन पिबन्, पुनः पुनः हासन्, तैलं पिबति स्म।' 'ततः तिलोदनं भुक्त्वा, शिरः नतं, सर्वाङ्गं तैलेन लिप्तं, पुनः पुनः तैलं प्रविशन्।' 'स्वप्ने समुद्रः शुष्कः, चन्द्रः भूमौ पतितः, ज्वलितः अग्निः सहसा नष्टः इति अपश्यं।' 'राजगजस्य दन्तः भग्नः, ज्वलितः अग्निः सहसा नष्टः।' 'पृथिवी विदीर्णा, वृक्षाः शुष्काः, पर्वताः विकीर्णाः धूमायमानाः च दृष्टः।' 'लोहासन उपविष्टः, कृष्णवस्त्रधारी राजा, कृष्णपीतवर्णाभिः स्त्रीभिः उपहसितः।' 'शीघ्रं धर्मात्मा, रक्तमाल्याभरणधारी, दक्षिणदिशं गच्छन्, गर्दभयुक्तरथेन ययौ।' 'रक्तवस्त्रधारिणी, विकृताङ्गी राक्षसी, राजानम् आक्र्ष्य गच्छति इति अपश्यं।' 'एवं रात्रिं भीषणां दृष्ट्वा, अहम् वा, रामः वा, राजा वा, लक्ष्मणः वा, मृत्युम् प्राप्स्यामः।' 'यः स्वप्ने गर्दभयुक्तरथेन याति, शीघ्रं श्मशाने धूमाग्रं पश्यति।' 'एतद् अपशकुनं दृष्ट्वा, अहम् दुःखी, तव सत्कारं न करोमि; कण्ठः शुष्कः, मनः अशान्तम्।' 'किमपि भयकारणं न पश्यामि, तथापि भयम् अनुभवानि; स्वरः निर्बलः, छाया क्षीणा।' 'आत्मन्य् एव विरक्तः, कारणं न पश्यन्; अस्मिन् स्वप्ने, बहुरूपे, अप्रत्याशिते, महान् भयः हृदयात् न गच्छति, राज्ञः अज्ञेयम् रूपम् चिन्तयन्।' इदानीं वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। भरतः स्वप्नं वर्णयन् अस्ति, तदा दूताः, अश्वैः श्रान्तैः, नगरम्, राजभवनम् च, दुर्गम् अतीत्य, प्रविश्य। राजा पुत्रं च दृष्ट्वा, सत्कृत्य, राजपादौ स्पृष्ट्वा, भरताय वचनं ऊचुः। 'पुरोहितः, मन्त्रिणः च, तव कुशलं प्रेषितवन्तः; शीघ्रं गच्छ, कार्यम् त्वरितम् अस्ति।' 'एतानि वस्त्राणि, आभरणानि च, विशालाक्ष, स्वमातुलाय दत्तुम् गृहाण।' 'राज्ञः मातुलाय द्विशत् कोट्यः, तुभ्यं दश कोट्यः दत्ताः।' भरतः एतत् सर्वं स्वीकृत्य, स्नेहयुक्तः मित्रेभ्यः, दूतान् सत्कृत्य, अभिप्रायं प्रकटयन्। 'मम पिता दशरथः कुशलः वा? रामं वा, लक्ष्मणं वा, किम् आपत्तिः?' 'धर्मनिष्ठा, धर्मज्ञा, धर्मदर्शिनी कौसल्या रामस्य माता, रोगरहिताः वा?' 'धर्मविद् सुमित्रा, लक्ष्मणस्य, शत्रुघ्नस्य माता, मध्यमा—सा अपि रोगरहिताः वा?' 'मम माता कैकेयी, स्वेच्छाचारी, तीक्ष्णा, कोपना, बुद्धिमती, गर्विता, स्वस्थाः वा? सा मम किम् उक्तवती?