तेषां दूतानां यात्रायै योग्यं भोजनं भुक्त्वा, ते स्वगृहाणि गताः, केकयादेशं प्रति प्रस्थितुं मनसा सज्जीभूताः, स्वीकृतैः अश्वैः आरोह्य स्थिताः। ततः प्रस्थानकृत्यं कृत्वा, शेषाणि कार्याणि सम्पाद्य, वसिष्ठेन अनुमोदिताः दूताः शीघ्रं निर्गताः। ते उत्तरदिशं प्रति, दीर्घस्य अपरटालस्य पश्चिमतटे गच्छन्तः, मध्येन मालिनीं नदीं अतिक्रम्य ययुः। हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा, पश्चिमदिशं प्रविश्य, पाञालदेशं प्राप्तवन्तः, कुरुजाङ्गलान् अपि व्यतीत्य जग्मुः। ते सरांसि, शुद्धजलानि नद्यश्च पश्यन्तः, कार्यनिष्ठया शीघ्रं प्रययुः। ततः शीघ्रगामिनः, बहुविहङ्गसमाकीर्णां, जनसमूहेन चाकीर्णां, निर्मलां दिव्यां शरदण्डां नदीं प्राप्तवन्तः। निकूलवनं, यत्र कामाः सिध्यन्ति, तद् धाम प्राप्य, प्रणम्य, कुलिङ्गनगरे प्रविष्टाः। ततः समयं समुपेत्य, पवित्रां पितृदेवतां इक्षुमतीं नदीं, या बोधिभवनात् प्रवहति, तां प्राप्तवन्तः। तत्र कूपजलपानकुशला वेदविदः ब्राह्मणान् दृष्ट्वा, बाहीकदेशं च सुदामानं पर्वतं च व्यतीत्य प्रययुः। विष्णोः धाम, विपाशां शाल्मलीं च नदीं, नद्यः सरांसि सरः पल्वलानि च दृष्टवन्तः। सिंहव्याघ्रमृगगजांश्च विविधान् पश्यन्तः, महतीं पन्थानं अनुगम्य, स्वामिनः आज्ञां पूर्तुं उत्सुकाः प्रस्थिताः। दीर्घयात्रया वाहनानि श्रान्तानि सन्ति, तथापि ते दूताः शीघ्रं पर्वतस्थां श्रेष्ठां पुरीं प्रतिपेदिरे। स्वामिप्रीत्यर्थं, कुलरक्षार्थं, स्वामिनः वंशस्य च स्थैर्यार्थं, ते दूताः अविचलिताः, शीघ्रगामिनः, रात्रौ तां पुरीं समुपेयुः। तस्मिन्नेव रात्रौ, यदा दूताः नगरे प्रविष्टाः, भरतः अपि तदा तं दुःखकरं स्वप्नं दृष्टवान्। या रात्रिः व्यतीता, तस्यां दुःस्वप्नस्मरणेन, महात्मनः पुत्रः भरतः दुःखितः अभवत्। तस्य दुःखं विज्ञाय, प्रियसखायः तस्य शोकं शमयितुं सभायां कथाः वक्तुं आरब्धवन्तः। केचित् वीणां वादयन्ति स्म, केचित् नृत्यन्ति, अन्ये च विविधानि नाटकानि हास्यकथाः च प्रदर्शयन्ति स्म। तथापि, स्नेहयुक्तैः वचनैः, हास्यैः च परिवृतः सन्, महात्मा भरतः न प्रमोदं लेभे। एकः प्रियः सखा, सखिभिः परिवृतः, भरतं उवाच—“किं त्वं, सखे, न प्रमोदसे?” इति। तस्मै सखायै भरतः प्रत्युवाच—“शृणु, एषः यः मे मनःशोकः, तस्य कारणं वक्ष्यामि। स्वप्ने पितरं अपश्यं, विमलमूर्धानं, शिथिलकेशं, गिरिशिखरात् पतन्तं, मलिनं कर्दमे निमग्नं च। तं मलिनकर्दमे निमग्नं पुनः पुनः हस्ताभ्यां तैलं पिबन्तं, हास्यमिव कुर्वन्तं अपि अपश्यम्। तैललेपनं कृत्वा, तिलपिण्डान् भक्षयित्वा, शिरसा अधोमुखः, पुनः पुनः तैलस्नानं कुर्वन्तं अपि दृष्टवान्। स्वप्ने समुद्रः शुष्कः, चन्द्रः भूमौ पतितः, ज्वलनः सहसा शान्तः अपि दृष्टः। राजहस्तिनः दन्तः भग्नः, ज्वलनः अपि सहसा शान्तः। भूमिः विदीर्णा, वृक्षाः शुष्काः, पर्वताः च विकीर्णाः, धूमायमानाः च अपश्यं। आयसीं पिठिकां उपविश्य, कृष्णवस्त्रधारी राजा, कृष्णपिङ्गलाभिः स्त्रीभिः उपहसितः। शीघ्रगामी धर्मात्मा रक्तमाल्याङ्गरागधारी, दक्षिणां दिशं समारुह्य गर्दभयुक्तेन रथेन प्रयातः। रक्तवस्त्रधारिणीं विकृतगात्रां राक्षसीं स्त्रीं, राजानं आकृष्य नेतुम् अपश्यं। एवं रात्रौ घोरं स्वप्नं दृष्ट्वा, अहं वा रामः वा राजा वा लक्ष्मणः वा म्रियते। यः नरः स्वप्ने गर्दभयुक्तेन वाहनं याति, स शीघ्रं चिताग्नेः धूमशिखां पश्यति। अतः एतेन लक्षणेन अहं शोकितः, न च भवतः मानयामि; मे कण्ठः शुष्कः, मनः च न स्थिरम्। न किञ्चित् भयं पश्यामि, तथापि भयं अनुभ्रामि; मे स्वरः निःस्वनः, छायापि क्षीणाभवत्। आत्मनि अपि कुत्सां पश्यामि, कारणं न ज्ञायते; एतादृशं दुःस्वप्नं श्रुत्वा, विचित्ररूपं, अप्रत्याशितगतिं, मम हृदयात् महाभयं न निवर्तते, राज्ञः अपूर्वं रूपं चिन्तयतः।” एषा सप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्ततितमः सर्गः। एवं भरतेन स्वप्नवृत्तान्तं कथयता, तस्यां एव रात्रौ, दूताः श्रान्ताश्वाः, दुर्गमां खातिं तीर्त्वा, शोभनां राजपुरीं प्रविश्य, नगरं च अगच्छन्। राज्ञः पुत्रं च दृष्ट्वा, सम्यक् सत्कृत्य, राज्ञः पादौ गृहीत्वा, भरतं प्रति वचनमिदं ऊचुः—“पुरोहितः त्वां कुशलं पृच्छति, सर्वे मन्त्रिणश्च; त्वं शीघ्रं प्रस्थितुमर्हसि, कार्यमुत्तिष्ठति। एतानि वस्त्ररत्नानि गृहाण, विशाललोचने, मातुलाय दातुमर्हसि।