पुरा, वसिष्ठप्रमुखः सचिवगणश्च भरताय सन्देशं प्रेषयामासुः—“त्वां सर्वे पुरोहितः सचिवाश्च नमस्कुर्वन्ति। शीघ्रं गच्छ; त्वरितं कार्यमस्ति।” इति। किन्तु, रामस्य वनवासं न ब्रूयाः, न च पितुः निधनं; केवलं रघुकुलगृहं त्वां आह्वयन्ति इति एव वदेत्याज्ञापयन्। ततः, राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि पाटवस्त्राणि भूषणानि च शीघ्रं गृहीत्वा गन्तव्यमिति निर्दिष्टम्। ते दूताः, यात्रायै यथोचितं भोजनं भुक्त्वा, स्वगृहाणि गताः, ततः केकयादेशं प्रति निर्गमनाय स्वैः प्रमाणितैः अश्वैः आरोह्य सज्जाः अभवन्। प्रयाणकृत्यं कृत्वा, शेषाणि कार्याणि समाप्त्य, वसिष्ठेन अनुमोदिताः दूताः शीघ्रं प्रस्थिताः। ते उत्तरदिशं दीर्घस्य अपराटालस्य पश्चिमतीरेण यात्वा, मध्येन मालिनीं नदीं तीर्त्वा, हस्तिनापुरे गङ्गां अतिक्रम्य पश्चिमदिशं प्रस्थिताः, पञ्चालदेशं प्राप्ताः, कुरुजाङ्गलान् च अतीत्य ययुः। ते दूताः, पूरितानि सरांसि, शुद्धोदकनद्यः च निरीक्ष्य, कार्यनिष्ठया शीघ्रं ययुः। त्वरया शुद्धां दिव्यां शरदण्डां नदीं प्राप्तवन्तः, या नानाविहगसंकीर्णा, जनसमाकीर्णा च आसीत्। निकूलवनं पुण्यस्थलम्, कामदं दृष्ट्वा, प्रविश्य प्रणम्य, कुलिङ्गनगरीं प्रविविशुः। ततः, यथाकालं पुण्यां इक्षुमतीं नदीं प्राप्तवन्तः, या पितृदेवतार्चिता, बोधिभवनात् प्रवहति। तत्र, वेदविदः ब्राह्मणान् कपालोदकपान् दृष्ट्वा, बाह्लीकदेशं च सुदामानं पर्वतम् अतीत्य जग्मुः। विष्णोः स्थानं, विपाशां शाल्मलीं च नदीं दृष्ट्वा, नद्यः, सरांसि, जलाशयान्, पल्वलानि, कर्दमानि च अपश्यन्। विविधान् सिंहान्, व्याघ्रान्, मृगान्, गजान् च पश्यन्तः, महतीं पन्थानं अनुव्रज्य, स्वामिनः आदेशं पूर्त्यर्थं शीघ्रं ययुः। ते दूताः, दीर्घयात्रया क्लान्तयानाः, विलम्बं विना उत्तमां नगरीं पर्वतस्थानं शीघ्रं प्राप्तवन्तः। स्वामिनः प्रियार्थं, कुलरक्षार्थं, वंशसंरक्षणाय च, दूताः अविहता शीघ्रं रात्रौ तां नगरीं प्राप्ताः। इदानीं, ऐक्ष्वाकवंशे श्रीमद्रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनसप्ततितमे सर्गे, शृणु। तस्यां रात्र्यामेव, यदा दूताः नगरीं प्रविशन्ति स्म, तदा भरतः अपि तं अशुभं स्वप्नं अपश्यत्। तस्यां रात्र्यां गतायां, स तं दुःखकरं स्वप्नं स्मृत्वा, महाराजपुत्रः महद्व्यथां प्राप। तस्य दुःखं विज्ञाय, प्रियसखायः तं शोकं हरितुमिच्छन्तः, सभायां कथाः कथयामासुः। केचन गीतानि गायन्ति स्म, केचन नृत्यन्ति, अन्ये नानाविधानि क्रीडितानि हास्यानि च दर्शयन्ति स्म। तथापि, धर्मात्मा भरतः, प्रियजनैः सान्त्व्यमानः, हास्यैः च परितोष्यमानः, न प्रमोदं प्राप। तत्रैकः प्रियः सखा, सखीनां मध्ये उपविष्टः, भरतं अपृच्छत्—“किं त्वं, मित्र, न प्रमोदसे?” तस्यैवं वदतः सखायः भरतः प्रत्युवाच—“शृणु, एष मे शोककारणम्। स्वप्ने पितरं मम विकृतकचं, शिथिलमौलिं, पर्वतशिखरात् पतन्तं, मलिनां कर्दमपूर्णां वारिणीं पतन्तं अपश्यम्। तत्र तं पितरं कर्दमे निमग्नं, हस्ताभ्यां तैलं पिबन्तं, पुनःपुनः हास्यमानं च अपश्यम्। ततो, तिलपिण्डं भुक्त्वा, शिरसा अधोमुखः, सर्वाङ्गे तैलेन लिप्तः, पुनःपुनः तैलस्नानं कुर्वन्तं अपश्यम्। स्वप्ने समुद्रं शुष्कं, चन्द्रं भूमौ पतितं, दीप्तं वह्निं सहसा नष्टं च अपश्यम्। राजगजस्य दन्तं भग्नं, वह्निं च सहसा नष्टं अपश्यम्। भूमिं विदारिताम्, वृक्षान् शुष्कान्, पर्वतान् विकीर्णान् धूम्रांश्च अपश्यम्। आयसीं पीठिकां उपविष्टं, कृष्णवस्त्रधरं, तं राजानं कृष्णपिङ्गलाभिः स्त्रीभिः उपहस्यमानं अपश्यम्। रक्तमाल्याभरणधारिणं, त्वरमाणं, दक्षिणां दिशं प्रति गर्दभयुक्तरथेन गच्छन्तं धर्मात्मानं अपश्यम्। रक्तवस्त्रां विकृतगात्रां राक्षसीं स्त्रियं तं राजानं आकृष्य नयन्तीं अपश्यम्। एवं रात्रौ अहं भयंकरं स्वप्नं दृष्टवान्—अहं वा रामो वा राजा वा लक्ष्मणो वा म्रियेत। यः स्वप्ने गर्दभयुक्तरथेन याति, स शीघ्रं श्मशानधूमाग्रं पश्यति। तस्मात् चिन्तया अहं क्लान्तः, न च त्वां पूजयामि; कण्ठः शुष्कः, मनश्च न स्थिरम्। न किञ्चिदपि भयहेतुम् अपश्यन् अपि, भयमेव पश्यामि; स्वरः निःस्पन्दः, छायापि लघ्वी जाताः। आत्मन्येव विरक्तिमिव अनुभरामि, न च हेतुम् उपलभे; एषः अशुभः स्वप्नः, नानारूपः, अप्रत्याशितः, महद्भयं मे हृदयात् न गच्छति, राज्ञः अकथनीयम् आकृतिं चिन्तयतः।” अथ, श्रीमद्रामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। एवं भरतेन स्वप्नकथनसमये, दूताः क्लान्ताश्वाः, दुस्तरं प्राकारेण समतीत्य, दिव्यं राजप्रासादं नगरं च प्रविशन्ति स्म।