सिद्धार्थ, विजय, जयन्त, अशोक, नन्दन च—एतेषां सर्वेषां समीपमागत्यानां वसिष्ठः स्नेहेन सम्बोधनं चकार। सः अवदत्—“शृणुत, यथाविधि कर्तव्यं वः सर्वान् वक्ष्यामि। शीघ्रं नगरे राजगृहे च त्वरितगमनेन युष्माभिः गन्तव्यम्। अश्वान् शीघ्रगामिनः समाश्रित्य, शोकं परित्यज्य, भरताय मम वचनं वदत—‘पुरोहितः सर्वे मन्त्रिणश्च त्वां प्रणमन्ति। त्वं शीघ्रं प्रस्थित्य गच्छ; त्वरितं कार्यमस्ति।’” एवं च, वसिष्ठः पुनः अवदत्—“रामस्य वनवासं न वदेत, न च पितुः निधनं; केवलं रघुकुलस्य गृहे त्वं आहूतः इति एव निवेदयत।” ततो वसिष्ठः आज्ञापयत्—“राज्ञः भरतस्य च उत्तमानि पाटवासांसि सुवर्णाभरणानि च शीघ्रं गृह्य गच्छत। यात्रायै यथोचितं भोजनं कृत्वा, ते दूता स्वगृहाणि गत्वा केकयदेशगमनाय सज्जीभूताः, स्वीकृत्य उत्तमान् अश्वान् आरुह्य तस्थुः। प्रस्थानसंस्कारं कृत्वा, शेषकार्यं सम्पाद्य, वसिष्ठेन अनुमता दूता शीघ्रं प्रस्थिताः। ते उत्तरदिशं दीर्घस्य अपराटालस्य पश्चिमतटे गच्छन्तः, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा, हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा पश्चिमदिशं प्रस्थिताः, पाञ्चालदेशं प्राप्तवन्तः, कुरुजाङ्गलदेशं च अतीत्य ययुः। सरोवराणि, नद्यः, शुद्धवारिणः अपश्यन्, ते दूता कृतनिश्चयाः शीघ्रं प्रस्थिताः। शीघ्रगामिनः, शुद्धवारिणं दिव्यं शरदण्डां नदीं, पक्षिसङ्कुलां, जनाकीर्णां च प्राप्तवन्तः। निकूलवनं कामदं पुण्यस्थानं प्रविश्य, प्रणम्य, कुलिङ्गनगरे प्रविविशुः। समीचीनकाले ते पवित्रां इक्षुमतीं नदीं, पितृदैवतां, बोधिभवनात् प्रवहन्तीं, आगच्छन्। ब्राह्मणान् वेदविदः, अञ्जलिना पिबन्तः, तत्र दृष्ट्वा, बाहीकदेशं सुदामानं पर्वतं च अतीत्य ययुः। विष्णोः स्थानं, विपाशां शाल्मलीं च नद्यः अपश्यन्; नद्यः, तडागानि, सरांसि, पल्वलानि, जलाशयानि च दृष्ट्वा। सिंहान्, व्याघ्रान्, मृगान्, गजान् च विविधान् दृष्ट्वा, ते राजाज्ञापालनकाङ्क्षिणः, महापथेन शीघ्रं प्रस्थिताः। दूतानां वाहना दीर्घयात्रया श्रान्तानि सन्ति, किन्तु ते विलम्बं विना श्रेष्ठां नगरीं, गिरिदुर्गं च शीघ्रं प्राप्तवन्तः। स्वामिनः प्रीत्यर्थं, कुलस्य रक्षार्थं, स्वामिवंशस्य परिपालनाय च, दूता निःशङ्काः शीघ्रं रात्रौ नगरे प्रविशन्ति। एतस्मिन्नेव काले, श्रीमद्रामायणे अयोध्याकाण्डे, एकोनसप्ततितमे सर्गे, तस्यां रात्रौ येन दूता नगरे प्रविशन्ति, तस्मिन्नेव समये भरतः अपि दुःखदं स्वप्नं अपश्यत्। रात्र्यतीते, तं दुःखदं स्वप्नं स्मृत्वा, सः महाराजपुत्रः अतिदुःखितः अभवत्। तस्य दुःखं दृष्ट्वा, प्रियसखायः तस्य मनः प्रमोदाय, सभायां कथाः कथयन्ति स्म। केचन गीतानि गायन्ति स्म, केचन नृत्यन्ति स्म, अन्ये च नानाविधानि क्रीडितानि हास्यानि च दर्शयन्ति स्म। किन्तु सः धर्मात्मा भरतः, स्नेहितैः प्रियवाक्यैः हास्यैः च परिवृतः अपि, हर्षं न प्राप्नोति स्म। तदा, एकः प्रियः सखा, सखीनां मध्ये उपविष्टः, भरतम् अपृच्छत्—“किं मित्र, त्वं न प्रमोदसे?” भरतः तस्मै सखायै प्रत्युवाच—“शृणु, यत् कारणं मम दुःखस्य। स्वप्ने अहं पितरं अपश्यं—सः विशीर्णकेशः, पर्वतशृङ्गात् पतित्वा, मलिनस्निग्धे कर्दमे पतितः। तत्र मलिनस्निग्धे कर्दमे, हस्ताभ्यां तैलं पिबन्, पुनः पुनः हसन् इव, पितरं अपश्यं। ततः तिलपिण्डान् भुक्त्वा, शिरः नतं कृत्वा, सर्वाङ्गं तैलेन लिप्तं, पुनः पुनः तैलमग्नं च अपश्यं। स्वप्ने समुद्रं शुष्कं, चन्द्रमसम् भूमौ पतितं, दीप्तं वह्निं सहसा निर्वृत्तं अपि अपश्यं। राजहस्तिनः दन्तः भग्नः, दीप्तः वह्निः सहसा शान्तः च अपश्यं। भूमिं विदीर्णां, वृक्षान् शुष्कान्, पर्वतान् विकीर्णान् धूम्रान् च अपश्यं। कान्तारमयस्य सिंहासनस्य उपरि, कृष्णवस्त्रधारी राजा, कृष्णपीतवर्णाभिः स्त्रीभिः उपहास्यते स्म। सः त्वरितः, धर्मात्मा, रक्तमाल्याभरणधारी, दक्षिणां दिशं गच्छन्, गर्दभयुक्तरथेन प्रयातः। इव च, रक्तवस्त्रधारिण्या विकृतगात्रया राक्षस्यैव राजा आकृष्यते इति अहं अपश्यं। एवं अहं घोरां रात्रिं अपश्यं; अहं वा रामो वा राजा वा लक्ष्मणो वा म्रियेत। यो नरः स्वप्ने गर्दभयुक्तयानं याति, सः शीघ्रं श्मशाने धूमस्य शिखां पश्यति। एतस्मात् अपशकुनात् अहं दुःखितः, न च यूयं मया पूज्यध्वे; मम कण्ठः शुष्कः, चित्तं च न स्थिरम्। किञ्च, अहं भयस्य कारणं न पश्यामि, तथापि भयम् अनुभ्रामि; मम स्वरः निःस्वनः, छायापि लघ्वी जाता। स्वात्मनि वितृष्णां अनुभवामि, कारणं न पश्यामि; एषः स्वप्नः, बहुरूपः, अनपेक्षितगतिर्भूतः, दुःशकुनः, मम हृदयात् महद्भयं न जहाति, राज्ञः अतीव दारुणदर्शनं चिन्तयतः।