शृणुत, आयोध्याकाण्डस्याष्टषष्टितमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे। एतेषां वचनेषु श्रुतिषु, महर्षिः वसिष्ठः सर्वान् मित्राणि मन्त्रिणश्च ब्राह्मणांश्च संबोधयन् इदं प्रोवाच— "यतः भरतः स्वमातुलस्य नगरे, राजभवने, भ्रातृणा शत्रुघ्नेन सह सुखेन वसति, तस्मात् शीघ्रगामिनः दूता त्वरया शीघ्रं गच्छन्तु, तौ वीर्यवन्तौ भ्रातरौ आनयन्तु—किं विलम्बः क्रियते?" ततः सर्वे वसिष्ठं प्रत्यूचुः—"गच्छन्तु ते।" तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठः पुनः उवाच—"आगच्छन्तु सिद्धार्थः विजयः जयन्तः अशोकः नन्दनश्च; शृणुत, यदकर्तव्यं तद् वक्ष्यामि। शीघ्रगामिभिः अश्वैः दुःखं त्यक्त्वा, नगरे राजभवनं प्रति गच्छन्तु। मम वचनेन भरताय वदन्तु—'पुरोहितः सर्वे मन्त्रिणश्च त्वां कुशलम् आवेदयन्ति। त्वं शीघ्रं प्रयाहि; त्वामेकं कार्यम् प्रतीक्षते।'" "रामः वनं गतः, अथवा पितुः निधनं—एतद् न वदेत; केवलं रघुकुलस्य गृहे आह्वानम् एव निवेदयन्तु। राज्ञे च भरताय च उत्तमानि पाटवासांसी भूषणानि च शीघ्रं गृह्णन्तु, गच्छन्तु च।" ते दूता यात्रा-योग्यं भोजनं भुक्त्वा, स्वगृहे प्रतिनिवृत्ताः, केकयान् प्रति प्रस्थानाय सज्जाः, अनुमोदिताश्च वसिष्ठेन, प्रस्थानकृत्यं कृत्वा, शीघ्रं निष्पेतुः। ते पश्चिमेन अपराटालस्य दीर्घस्य तटेन उत्तरदिशं ययुः, मध्ये मालिनीं नदीं तीर्त्वा। हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा पश्चिमदिशं प्रस्थिताः, पाञालदेशं प्राप्ताः, कुरुजाङ्गलमपि अतिक्रम्य। सरांसि नद्यः शुद्धजलानि च दृष्ट्वा, दूता कार्यनिष्ठया शीघ्रं ययुः। ते शीघ्रगामिनः, शुद्धाम् दिव्यां शरदण्डां नदीं, पक्षिसङ्कुलां जनाकीर्णां च प्राप्तवन्तः। निकूलवनं, यत्र सर्वकामफलप्रदं पुण्यस्थानं, प्रविश्य, तत्र प्रणम्य, कुलिङ्गनगरे प्रविष्टाः। ततः यथाकालं, पितृणां तीर्थं पुण्यां इक्षुमतीं नदीं, या बोधिभवनात् प्रवहति, प्राप्नुवन्। वेदविद्भिः ब्राह्मणैः अञ्जलिपानैः सहितान् दृष्ट्वा, बाह्लीकदेशं सुदामानं पर्वतं च अतिक्रम्य ययुः। विष्णोः निवासं, विपाशां शाल्मलीं च नद्यौ दृष्ट्वा, नदीः सरांसि सरोवराणि पल्वलानि च दृष्टवन्तः। सिंहव्याघ्रमृगगजादीन् विचित्रान् पशून् दृष्ट्वा, महापथेन स्वामिनः आज्ञां पूर्त्यर्थं शीघ्रं प्रययुः। तेषां रथाश्वादयः दीर्घयात्रया श्रान्ताः, तु दूता शीघ्रं उत्तमां नगरीं पर्वतवासां प्रतिपेदिरे। स्वामिनः प्रियार्थं, कुलरक्षार्थं, स्वामिवंशस्य परिपालनार्थं, ते दूता निःशङ्काः शीघ्रं रात्रौ तां नगरीं प्रविशन्तः आगच्छन्। शृणुत, आयोध्याकाण्डस्य एकोनसप्ततितमं सर्गं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे। तस्यां रात्र्याम् एव, यदा दूता नगरे प्रविष्टाः, तदा भरतः अपि दुःखदं स्वप्नं अपश्यत्। सा रात्रिः व्यतीता, स्मृत्वा तं क्लेशदं स्वप्नं, स राजा-पुत्रः गाढमन्युः अभवत्। तस्य दुःखं विज्ञाय, प्रियसखाः तस्य शोकं हर्तुम् इच्छन्तः, सभायां कथाः आख्यायन्त। केचन गीतानि गायन्ति स्म, केचन नृत्यन्ति, केचन प्रहसनानि विनोदकथाश्च दर्शयन्ति स्म। परन्तु धर्मात्मा भरतः, सुहृद्भिः मधुरवाक्यैः हास्यैः च परिवृतः अपि, न तत्र हर्षं लेभे। तदा प्रियः सखा, मध्ये उपविष्टः, भरतं अपृच्छत्—"किम्, मित्र, त्वं न प्रमोदसे?" तं वदन्तं सखायं प्रति भरतः प्रत्युवाच—"शृणु, एषः शोककारणं यः मम मनसि आगतः।" "स्वप्ने पितरं अपश्यं—विगर्हितं, विमुक्तकेशं, गिरिशृङ्गात् अपतन्तं, मलिनस्निग्धे कर्दमे पतितम्। तं च तस्मिन् कर्दमे निमग्नं, हस्ताभ्यां तैलं पुनः पुनः पिबन्तं, हसन्तं पुनः पुनः अपश्यं। तिलोदनैः पिण्डैः भुक्त्वा, अधोमुखं, तैललेपनसम्पूर्णाङ्गं, पुनः पुनः तैलमग्नं च।" "स्वप्ने अपि अपश्यं—समुद्रः शुष्कः, चन्द्रः भूमौ पतितः, दीप्यमानः अग्निः सहसा निवृत्तः। राजगजस्य दन्तः भग्नः, अग्निः अपि सहसा उपशान्तः। पृथिवी विदीर्णा, वृक्षाः शुष्काः, पर्वताः विकीर्णाः धूमायमानाश्च।" "काञ्चनपीठे उपविष्टं, कृष्णवाससम्, राजानं कृष्णपीतवर्णाभिः स्त्रीभिः हास्यमानं अपश्यं।" "स त्वरया, धर्मात्मा, रक्तमाल्याभरणधारी, दक्षिणां दिशं गच्छन्, गर्दभयुक्तेन रथेन प्रस्थितः।" "इव रक्तवस्त्रधारिणी, विकृतगात्रा राक्षसी, राजानं बलात् आकृष्य नयतीति अपश्यं।" एवं तस्य स्वप्नदर्शनं दुःखजनकं, तस्य चित्ते महान् शोकः उत्पन्नः।