यथार्थं, यदि राजा न स्यात्, इदं जगत् तमसि निपतितं स्यात्, न च किञ्चिद् ज्ञायेत, न हि सुकृतं दुष्कृतं वा विवेक्तुं शक्येत। यावत् महा-राजः जीवति, तावत् सर्वे वयं तस्य आदेशं एव अनुयामः, यथा समुद्रः स्वसीमायाम् स्थितः भवति। अतः द्विजोत्तम, अस्माकं आचारं दृष्ट्वा, इदं राज्यं राजा-विहीनं वन-सदृशं दृश्यते; अत एव, इक्ष्वाकु-नन्दनः दानशीलः कुमारः त्वया अत्र अभिषिक्तः भवेत् इति। ततः श्रीमद् वाल्मीक्य-रामायणे, अयोध्या-काण्डे, अष्टषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। तेषां वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठः सर्वान् मित्राणि, मन्त्रिणः, ब्राह्मणांश्च सम्बोधितवान्, एवं उक्तवान्— यतः भरतः स्वमातुलस्य नगर्यां, राजमहल्यां, भ्राता शत्रुघ्नेन सह सुखेन वसति, तस्माद् शीघ्रगामिनः दूता, शीघ्राश्वैः, तौ वीरौ भ्रातरौ आनयन्तु; किम् विलम्बः? ततः सर्वे वसिष्ठं ऊचुः— "गच्छन्तु ते।" तेषां वचनं श्रुत्वा, वसिष्ठः पुनः उक्तवान्— "आगच्छत, सिद्धार्थ, विजय, जयन्त, अशोक, नन्दन— श्रूयत, यद् कार्यं तद् वक्ष्यामि। शीघ्रं नगरं राजमहलम् च शीघ्रतमैः अश्वैः गच्छत, शोकं परित्यज्य, मम वचनेन भरताय एवं वदत— ‘पुरोहितः मन्त्रिणः च सर्वे त्वां अभिवादयन्ति। त्वं शीघ्रं प्रस्थितः भव; त्वरितं कार्यं प्रतीक्षते।’" "परंतु, न तं वदत, यत् रामः वनं गतः, न च पितुः निधनं; केवलं रघुकुल-गृहं आह्वानं एव निवेदयत। शीघ्रं उत्तमानि पाटानि विभूषणानि च राज्ञः भरतस्य च गृह्य, गच्छत।" यात्रायाः योग्यं भोजनं कृत्वा, दूता स्वगृहाणि गताः, केकयायाः प्रस्थानाय अनुमोदिताः अश्वान् आरोहितवन्तः। तदनन्तरं, प्रस्थान-क्रियाम् विधाय, शेषं कार्यं सम्पाद्य, वसिष्ठेन अनुमोदिताः दूता शीघ्रं प्रस्थिताः। ते उत्तरदिशं, दीर्घस्य अपराटालस्य पश्चिम-तटे गच्छन्तः, मध्ये मालिनीं नदीं अतीत्य, हस्तिनापुरे गङ्गां अतीत्य, पश्चिमदिशं प्रस्थिताः, पञ्चालदेशं प्राप्तवन्तः, कुरुजाङ्गलं च अतीत्य। पूर्णानि सरांसि, निर्मलां जलं च दृष्ट्वा, दूता कार्यनिष्ठाः शीघ्रं प्रस्थिताः। ते शीघ्रं निर्मलं दिव्यं शरदण्डां नदीं प्राप्तवन्तः, यत्र पक्षिणः जनः च समागच्छन्ति। निकूलवृक्षाणां वनं, कामदं तीर्थं प्राप्त्वा, प्रणम्य, कुलिङ्गनगरं प्रविष्टवन्तः। यथाकालं, पितृणां पवित्रां इक्षुमतीं नदीं, बोधिभवनात् प्रवाहितां, प्राप्तवन्तः। ते ब्राह्मणान् पाण्या जलं पिबन्तः, वेदविदः च दृष्ट्वा, बाह्लीकं देशं, सुदामानं पर्वतं च अतीत्य। विष्णोः स्थानं, विपाशां शाल्मालीं नद्योः च, सरांसि, तालाबानि, झीलानि, कर्दमस्थलानि च दृष्ट्वा। सिंहान्, व्याघ्रान्, मृगान्, गजान् च विविधान् अवलोक्य, महतीं पथां अनुसृत्य, स्वामिनः आज्ञां पूर्त्यर्थं शीघ्रं प्रस्थिताः। दीर्घयात्रया वाहनानि क्लान्तानि सन्ति, तथापि दूता उत्तमं नगरं, पर्वत-आवासं, विलम्बं विना प्राप्तवन्तः। स्वामिनः प्रीत्यर्थं, कुलस्य रक्षणाय, वंशस्य स्थैर्याय, दूता निशायां नगरं शीघ्रं प्रविष्टवन्तः। ततः श्रीमद् वाल्मीक्य-रामायणे, अयोध्या-काण्डे, एकोनसप्ततितमः सर्गः श्रूयताम्। तस्यां रात्रौ, यदा दूता नगरं प्रविष्टवन्तः, तदा भरतः अपि दुःखदं स्वप्नं दृष्टवान्। रात्रिः यदा समाप्ता, तदा तं स्वप्नं स्मृत्वा, महाराज-पुत्रः गम्भीरं शोकं अनुभूतवान्। तस्य दुःखं दृष्ट्वा, प्रियः मित्रः, तं शोकं शमयितुं, सभायां कथाः आरभ्यन्ते। केचित् गीतं गायन्ति, केचित् नृत्यन्ति, केचित् नाट्यं हास्यं च प्रदर्शयन्ति। तथापि, सत्सङ्गे, प्रियवाक्यैः, हास्यैः च, भरतः सुखं न अनुभवति। एतस्मिन् समये, एकः प्रियः मित्रः, सभायां स्थितः, भरतं अपृच्छत्— "सखे, त्वं किमर्थं न रमसे?" तस्य मित्रस्य प्रश्नं श्रुत्वा, भरतः प्रत्यवदत्— "शृणु, यः शोकः मम मनसि आगतः, तस्य कारणं वक्ष्यामि।" "स्वप्ने अहम् अपश्यं पितरं, जटिलं, शिथिल-केशं, पर्वत-शिखरात् पतन्तं, मलिन-कर्दम-पूर्णे सरसि पतितं। तं मलिन-कर्दम-पूर्णे सरसि तिर्यक् तिर्यक् तैलं पिबन्तं, पुनः पुनः हसन्तं अपि अपश्यं। ततः तिलैः पिण्डं भक्ष्य, तैल-मण्डितः, शिरः झुकितः, देहः तैल-मण्डितः, पुनः पुनः तैलं स्नातुम् अपश्यं।" "स्वप्ने अपश्यं समुद्रं शुष्कं, चन्द्रं भूमौ पतितं, दाहकं अग्निं सहसा शान्तं। राजगजस्य दन्तं भग्नं, दाहकं अग्निं सहसा शान्तं। भूमिं विदारितां, वृक्षान् शुष्कान्, पर्वतान् विकीर्णान् धूम्रयन्तं च अपश्यं।" एवं भरतः स्वप्नदुःखं मित्राय निवेदितवान्, तस्य मनः अत्यन्तं विषण्णं अभवत्, सर्वे मित्राणि तं सांत्वयन्ति स्म।