ततः राजा यथाकालं यथाविधि च धूमगन्धं मेदस्य श्वासित्वा, आत्मनः पापं व्यपोह्य, यज्ञकर्मणि प्रवृत्तः। सर्वे वै ब्राह्मणाः षोडश संख्यायुक्ताः, अश्वस्य सर्वाङ्गानि विधिपूर्वकं अग्नौ निक्षिप्य, यज्ञं सम्पन्नं चक्रुः। अन्येषु यज्ञेषु प्लक्षशाखासु हविः दीयते, किन्तु अश्वमेधाय तृणपात्रं नियुक्तम्। ब्राह्मणैः कल्पसूत्रेण अश्वमेधः त्रिदिवसः उक्तः, तत्र प्रथमं चतुष्टोमविधिना यज्ञः आरब्धः। द्वितीयं दिवसं उक्त्याद्यात्मकं, गणितं अतिरात्रं, तथा अन्यानि विधिविधानानि बहूनि तत्र शास्त्रानुसारं सम्पन्नानि। ज्योतिष्टोमः, आयुषी, अतिरात्रः, अभिजित्, विश्वजित्, आप्तोर्यामा, महायज्ञः च यथाक्रमं आयोजिताः। तत्र राजा कुलवर्धनः पूर्वदिशं होतृवे, पश्चिमदिशं अध्वर्युवे, दक्षिणदिशं ब्रह्मणे दत्तवान्। उत्तरदिशं उद्गात्रे अपि दत्तवान्; एषा दिक्षणा अश्वमेधमहायज्ञे यथासंप्रदायं स्वयम्भुवा स्थापिताः। यज्ञं सम्यक् सम्पाद्य, नरश्रेष्ठः राजा कुलवर्धनः तां भूमिं यज्ञकर्तृभ्यः दत्तवान्। तदनन्तरं इक्ष्वाकुवंशसम्भवः राजा दानात् प्रमुदितः अभवत्; सर्वे ब्राह्मणाः पापविमुक्तं राजानं संबोधितवन्तः। "त्वमेव सर्वभूम्याः रक्षणाय योग्यः; न भूमेः प्रयोजनं न च तस्य पालने शक्तिमः। वयं स्वाध्यायनिरताः सदा, हे भूमिपते! अन्यं दानं यत्र दास्यसि, तत् प्रयच्छ। रत्नं वा सुवर्णं वा गोः वा यदस्ति, तत् दातव्यं, भूमेः न आवश्यकम्।" एवं वेदविद्भिः ब्राह्मणैः संबोधितः राजा दशरथः ताः दशलक्षगोः दत्तवान्। सुवर्णं दशकोटि, रजतम् चतुर्गुणं तदधिकं दत्तवान्; ततः सर्वे ब्राह्मणाः तं धनं स्वयम् वितरन्ति। ऋष्यशृङ्गाय, वसिष्ठाय च, ब्राह्मणश्रेष्ठैः यथायोग्यं दानविभागः कृतः। सर्वे हृष्टचित्ताः प्रसन्नाः अभवन्; ततः सहायभ्यः अपि राजा सुवर्णं यथायोग्यं दत्तवान्। ब्राह्मणेभ्यः जाम्बूनदसुवर्णं कोटिसंख्या दत्तवान्; दरिद्रब्राह्मणाय उत्तमानि हस्ताभरणानि दत्तवान्। याचकाय राजा रघुनन्दनः यथायोग्यं दत्तवान्; ब्राह्मणाः सम्यक् तुष्टाः सन्तः, राजा तान् सन्तोषयन् तदनुसारं आचरत्। सः तान् अभिवाद्य, हर्षेण इन्द्रियाणि समावृत्य, ब्राह्मणैः विविधाः आशिषः श्रुतवान्। उदारः, वीरः, भूमिं दत्त्वा राजा, प्रमुदितचित्तः, परमं यज्ञफलम् अवाप्तवान्। पापनाशनं, स्वर्गप्रदं, राज्ञां दुर्लभं कर्म तत्र सम्पन्नम्; ततः राजा दशरथः ऋष्यशृङ्गं संबोधितवान्। "त्वं, उत्तमव्रती, कुलवृद्धये यज्ञं कर्तुम् अर्हसि।" इति दशरथस्य वचनं श्रुत्वा, द्विजश्रेष्ठः ऋष्यशृङ्गः उक्तवान्—"राजन्, चत्वारः पुत्राः ते भविष्यन्ति, ये कुलं ते महनीयम् करिष्यन्ति।" तस्य मधुरं वचनं श्रुत्वा, महात्मा राजा ससम्भ्रमं ऋष्यशृङ्गं पुनः प्रणम्य, परमं हर्षं अनुभूतवान्। एतस्मिन्नेव समये, वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे पञ्चदशोऽध्यायः आरभ्यते। ततः ऋष्यशृङ्गः, क्षणं विचिन्त्य, आत्मानं संयम्य, वेदविदं राजानं उवाच—"ते पुत्रार्थे यज्ञं करिष्यामि, अथर्वशीर्षमन्त्रैः विधिपूर्वकं सम्पाद्य।" ततः सः पुत्रकाम्याय यज्ञं आरभ्य, तेजस्वी ऋषिः मन्त्रानुसारं अग्नौ हविः दत्तवान्। ततः देवाः, गन्धर्वाः, सिद्धाः, महर्षयः च, यथाविधि स्वभागार्थं समागच्छन्। तत्र समागत्य, देवाः ब्रह्माणं लोककर्तारं इदं वचनं ऊचुः—"भगवन्, तव प्रसादेन राक्षसः नाम्ना रावणः सर्वान् बलात् बाधते; वयं तं निग्रहितुं न शक्ष्यामः। तव स्नेहात् तस्मै वरं दत्तवान्, वयं तं सदा पूजयामः; तस्य सर्वं सहनं कुर्मः।" "सः दुष्टबुद्धिः त्रिलोकान् कम्पयति, तान् अवज्ञाय, इन्द्रं अपि लङ्घितुम् इच्छति। सः ऋषीन्, यक्षान्, गन्धर्वान्, ब्राह्मणान्, असुरान् च वरदत्तेन मदेन उल्लङ्घयति। सूर्यः तं न दहति, वायुः समीपं न गच्छति, समुद्रः अपि तं दृष्ट्वा तरङ्गान् न उत्पादयति। अतः, भगवन्, तस्मात् भयम् अतीव महत्; तस्य विनाशाय उपायः कर्तव्यः।" एवं सर्वैः देवैः उक्तं श्रुत्वा, ब्रह्मा विचिन्त्य, उवाच—"तस्य दुष्टस्य विनाशस्य उपायः ज्ञातः। तेन उक्तम्—'गन्धर्वैः, यक्षैः, देवैः, दानवैः, राक्षसैः अहं अवध्यः' इति, अहं तं तथैव अनुमोदितवान्।" "मानुषान् तु अवज्ञाय न उक्तवान्; अतः सः मानुषेण वध्यमः, अन्यथा तस्य मृत्युः न संभवति।" एतस्मिन्नेव काले, विष्णुः महातेजाः, शङ्खचक्रगदाधरः, पीतवस्त्रधारी, जगन्नाथः, तत्र आगतः।